Nông sản là một trong những ngành hàng xuất khẩu chính của Việt Nam, tuy nhiên đa số sản phẩm xuất khẩu ở dạng sơ chế, cho giá trị gia tăng thấp, chỉ khoảng 10-20%. Điều này đặt ra vấn đề về sự phát triển chưa tương xứng giữa công nghiệp chế biến với tiềm năng của ngành nông sản.

Với tổng kim ngạch xuất khẩu các mặt hàng nông lâm thủy sản vượt 40 tỉ USD năm 2018, Việt Nam nằm trong tốp 15 quốc gia hàng đầu về xuất khẩu trong lĩnh vực này. Trong sáu tháng đầu năm 2019, riêng nhóm nông sản mang lại doanh thu xuất khẩu hơn 9 tỉ USD, là nhóm hàng xuất khẩu quan trọng của Việt Nam, tuy nhiên lại thể hiện tín hiệu không khả quan, khi kim ngạch giảm hơn 10% so với cùng kỳ 2018.

Các thị trường lớn nhất nhập khẩu nông sản của Việt Nam đều giảm, như Trung Quốc giảm 10,4%; thị trường EU (28 nước) giảm 10%, thị trường Hoa Kỳ giảm 22,2%... Điều này càng áp lực lớn lên ngành sản xuất này, đòi hỏi thúc đẩy vai trò của công nghệ chế biến, bảo quản nông sản để gia tăng giá trị xuất khẩu.

Theo các chuyên gia tại Triển lãm quốc tế về công nghiệp chế biến, đóng gói và bảo quản nông sản (Vietnam PFA 2019) ở TP.HCM hồi tuần rồi, một nguyên nhân lớn là do sự đầu tư chưa tương xứng cho công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch.

Công nghiệp chế biến phát triển chưa tương xứng với tiềm năng nông sản Việt - ảnh 1

Một phần dây chuyền cấp đông thực phẩm tại gian hàng công ty ARICO Vietnam.

Ông Ngô Quang Tú, trưởng phòng Chế biến và Bảo quản nông sản - cục Chế biến và Phát triển thị trường nông sản - cho biết hiện nay cơ sở chế biến nông sản có quy mô nhỏ và vừa chiếm hơn 90%, trình độ công nghệ một số ngành hàng còn thấp, không thể đáp ứng được nhu cầu xử lý từ nguồn cung. 70% cơ sở chế biến có tuổi đời trên 15 năm với thiết bị cũ, công nghệ lạc hậu, năng suất thấp; đồng thời gần 75% lực lượng lao động trong khối này chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Đình Tùng - giám đốc công ty Vina T&T, nhận định các hộ nông dân, doanh nghiệp nhỏ muốn xuất khẩu nông sản nhưng đa số chưa hiểu nhu cầu của thị trường nên gặp khó khăn cho đầu ra. Ông Tùng ví dụ Hoa Kỳ là điểm đến nhập khẩu hàng đầu của Việt Nam, muốn hàng hóa vào được phải đáp ứng nhiều yêu cầu liên quan tới xuất xứ hàng hoá, chứng nhận đảm bảo chất lượng..., thậm chí theo yêu cầu của từng địa phương.

Để đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật đối với hàng nông sản thì nhà nhập khẩu phải quan tâm từ khâu chọn giống, kỹ thuật chăm sóc, kỹ thuật thu hoạch đến xử lý sau thu hoạch, bảo quản, vận chuyển... Trong khi hoạt động sản xuất kinh doanh mặt hàng trái cây ở Việt Nam hiện còn khá lạc hậu, nhỏ lẻ và thiếu tính liên kết. "Các hộ nông dân là nguồn cung chủ yếu nhưng họ thiếu công nghệ bảo quản để giữ trái tươi ngon, đảm bảo chất lượng đồng đều trong tất cả các đợt xuất khẩu," ông Tùng nói với Forbes Vietnam.

Trong sáu tháng đầu năm, tỷ lệ tồn kho toàn ngành chế biến, chế tạo bình quân gần 75%, khá cao so với mức 63,4% của cùng kỳ năm ngoái. Trong đó, tỷ lệ tồn kho ở nhóm ngành sản xuất - chế biến thực phẩm lên đến 78,8%, theo Tổng cục Thống kê.

Đại diện một số doanh nghiệp sản xuất thịt bò khô và đậu nành có mặt tại triển lãm cũng bày tỏ quan điểm, với quy mô doanh nghiệp nhỏ, tài chính hạn chế, họ gặp khó khăn khi tìm đối tác cung ứng công nghệ chế biến và bảo quản."Chúng tôi từng bỏ dở vài dự án hợp tác với các đối tác cung cấp kỹ thuật vì chất lượng sản phẩm bị ảnh hưởng, việc chọn đối tác ưng ý và giá cả phải chăng thật sự không dễ khi quy mô doanh nghiệp và thị trường còn nhỏ."

Chưa kể nhiều doanh nghiệp lớn trong ngành công nghiệp thực phẩm không mặn mà chọn lựa dây chuyền máy móc công nghệ Việt Nam vì e ngại chất lượng không được đảm bảo. "Với doanh nghiệp vừa và nhỏ, họ thường mua lại dây chuyền công nghệ đã qua sử dụng nhập từ Hàn Quốc hay Trung Quốc để giảm chi phí. Tuy nhiên, tiền nào của nấy, vì rủi ro về máy móc làm ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng sản phẩm", ông Văn Công Tấn Linh, đại diện tập đoàn ARICO, trao đổi với Forbes Vietnam.

Ông Nguyễn Quốc Toản - cục trưởng cục Chế biến và Phát triển thị trường nông sản, khuyến nghị các doanh nghiệp nên liên kết chặt chẽ hơn trong việc phát triển cơ sở sản xuất, hợp tác lâu dài với vùng nguyên liệu để giảm thiểu sự bất cân xứng giữa cung ứng và chế biến, thúc đẩy xuất khẩu nông sản chế biến một cách bền vững hơn.

Đọc thêm>>>
EVFTA: Tăng vị thế nhưng nhiều thách thức
WB khuyến cáo ĐBSCL hướng đến nông nghiệp bền vững
Ứng dụng công nghệ cao vào nông nghiệp
Tìm lối đi riêng cho cà phê
Toàn cảnh thị trường: Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam lớn hay nhỏ?