Bất chấp tin đồn là anh sẽ rời Trung Quốc, huyền thoại bóng rổ Diêu Minh (Yao Ming) luôn có kế hoạch trở về quê hương  làm thiện nguyện bằng danh tiếng và tài sản của mình.

Năm 2009, Yao Ming dường như có mặt khắp nơi. Là siêu sao trong đội bóng rổ Houston Rockets, anh xuất hiện trên hàng trăm bảng quảng cáo ở quê nhà Thượng Hải. Nhưng đây không phải trò chơi. Sứ mệnh của anh khi đó: giải cứu cá mập.

Súp vi cá mập từ lâu đã là món ăn xa hoa phổ biến tại Trung Quốc. Tầng lớp người giàu tăng lên cũng khiến món ăn này xuất hiện trên bàn tiệc khắp đại lục, khiến số cá mập bị giết hại tăng từ 70 triệu lên 100 triệu con mỗi năm. Nhiều giống cá mập bị đe dọa tuyệt chủng.

Các nhóm bảo tồn luôn tìm cách loại trừ thói quen này ở Trung Quốc nhưng không có kết quả. Thế rồi WildAid thuyết phục Yao làm người phát ngôn cho chiến dịch của họ. “Nói không với súp vi cá mập!” Yao thuyết phục, và Trung Quốc hưởng ứng. Cá mập nhanh chóng biến mất khỏi thực đơn. “Tỉ lệ giảm 60%, nên thế là rất tốt,” Yao khiêm tốn nói. Những người khác thì gọi đây là chiến dịch môi trường có hiệu quả nhất từ trước đến nay.

Vài năm sau đó, Yao tham gia cuộc viễn chinh khác - chống buôn bán ngà voi. Ngà voi chạm trổ là sản vật quý với người Trung Quốc, từ đó khích lệ nạn săn trộm voi. Mặc dù đã bị xem là phạm pháp trên khắp châu Phi, những kẻ săn trộm vẫn có hỏa lực mạnh hơn kiểm lâm và thỏa sức giết hại động vật. Không thể ngăn chặn xu hướng tàn bạo này, các nhóm bảo vệ quyền động vật thúc đẩy lệnh cấm mua bán ngà voi, và kết quả vẫn còn ngổn ngang. Khi buôn bán ngà chuyển vào thế giới ngầm, Yao một lần nữa dùng đến danh tiếng của mình để đến châu Phi. Một bộ phim tài liệu đã được thực hiện, và hình ảnh của người đàn ông cao 2,23 m chơi đùa cùng voi con đã lan truyền trên mạng. “Tôi tin việc tham gia là rất quan trọng,” anh nói. Những nhóm bảo vệ động vật hoang dã tin chiến dịch đã nhanh chóng nâng cao nhận thức về vấn đề này, và khiến chính quyền Trung Quốc siết chặt hơn nữa thị trường ngà voi.

Các ngôi sao Trung Quốc thường xuyên xuất hiện trong những chiến dịch mang tính dân tộc chủ nghĩa, song ít người tận dụng vị thế của họ cho những vấn đề xã hội. Và càng ít người có độ nổi tiếng như Yao, vận động viên nổi tiếng nhất Trung Quốc. Góp mặt thường xuyên trong đội hình toàn sao (All-Star), chấn thương đã ngáng đường sự nghiệp của anh trong giải bóng rổ quốc gia Bắc Mỹ vào năm 2011, nhưng anh vẫn tham gia mạnh mẽ vào thể thao tại Trung Quốc. Quay về Thượng Hải, anh mua lại đội bóng rổ Cá mập (Sharks) mà anh từng chơi thời niên thiếu. Tháng 2 năm nay, anh được bầu làm chủ tịch hiệp hội Bóng rổ Trung Quốc.

Yao chưa bao giờ tìm đến ánh hào quang. Nên không có gì lạ khi quỹ Yao (Yao Foundation) của anh ít được biết đến – trừ khi bạn là một đứa trẻ nghèo ở vùng hẻo lánh Trung Quốc. Yao không chỉ giúp sức cho ước mơ của bạn, mà anh có thể còn là vị thánh thể thao đem đến cho bạn sân bóng rổ, giày tập và công tác huấn luyện.

Lựa chọn quyết định - ảnh 1

 Mang ước mơ bóng rổ đến cho trẻ em nghèo Trung Quốc: “Điều Yao Ming đang làm ở Trung Quốc thật phi thường.”

Làm việc trong vùng sâu vùng xa của Trung Quốc, quỹ của Yao (ngân sách thường niên gần 2,5 triệu đô la Mỹ) trang bị và huấn luyện cho trẻ em từ 13 tuổi trở xuống. Các tình nguyện viên được tuyển từ những trường đại học, được đào tạo làm huấn luyện viên rồi gửi đến những ngôi trường thiếu chương trình thể chất. Các bé trai và bé gái tham gia vào những đội cạnh tranh nhau để giành giải thưởng địa phương và khu vực, rồi tham dự những sự kiện gặp gỡ ngôi sao và cả cơ hội gặp và chụp ảnh cùng “Gã khổng lồ thân thiện” (biệt danh của Yao).

“Tối qua không ai ngủ nổi,” Ma Jing tâm sự. Cô là giáo viên tại Phan Chi Hoa, thành phố ở tỉnh Tứ Xuyên, đến cùng với đội thể thao của trường mình sau chuyến tàu hỏa kéo dài 14 tiếng. Phần lớn các em chưa từng thấy thành phố lớn và rất háo hức được tham quan công viên giải trí. “Các em phấn khích về mọi thứ, nhưng đặc biệt nhất là được gặp Yao Ming. Tôi cũng thế!”

Các ngôi sao đến từ cả giải CBA lẫn NBA: Năm ngoái là George Hill của đội Utah Jazz và trong năm 2015 là tiền đạo Draymond Green của Golden State Warriors. “Tôi sẽ làm điều này bất cứ lúc nào vì Yao Ming,” Hill nói. “Ðiều Yao Minh đang làm ở Trung Quốc thật phi thường. Cậu ấy đang thật sự dành thời gian giúp mọi người, lũ trẻ và tổ quốc. Không ai khác làm được giống thế.”

Sau khi đến, Yao bị bao lấy bởi rất nhiều sự chú ý, và anh hành xử không giống với bất cứ ngôi sao nào khác: kiên nhẫn, lặng lẽ, luôn tươi cười. Ngồi trên chiếc ghế, anh trở nên nhỏ bé song nhanh chóng đứng trở dậy để hướng dẫn cho đội thiếu niên như thể sắp có huy chương Olympic đến nơi. Và anh cho thấy nét hài hước của Yao. Khi một đứa trẻ chuẩn bị thực hiện cú ném ba điểm từ ngoài lề sân, anh liền giơ cánh tay khổng lồ của mình ra như thể định chặn bóng. Ðám đông cười rú lên.

Sau đó là màn chụp hình; anh tạo tư thế suốt vài tiếng đồng hồ. “Giúp người khác là việc nên làm,” anh nói, nhấn mạnh rằng các dự án cùng cộng đồng NBA đã dạy anh biết rằng việc tự tham gia sẽ giúp anh giàu có thêm như thế nào. Anh miêu tả việc đến nhà người dân, với đồ ăn, trò chơi và, trong một trường hợp, là một tấm nệm. “Tôi nhớ lại mình đã nhìn vào mắt cậu ta, và nhìn phản ứng hạnh phúc của cậu ta ra làm sao khi có một tấm nệm. Thật xúc động. Ðó là thứ rất nhỏ với bạn, nhưng lại to lớn với người khác.”

Vì thế, hạt giống đã được gieo trồng để biến thiện nguyện thành một phần không thể tách rời khỏi cuộc sống của Yao. Anh thành lập quỹ Yao và tiếp tục làm việc vì những mục đích khác, chẳng hạn Olympics cho người khuyết tật (Special Olympics.) “Lý do tôi làm theo cách này là vì tôi thích cảm nhận người khác. Tôi tin vào sức mạnh của tấm gương. Tôi tin rằng việc nhìn vào mắt nhau, mặt đối mặt, tim chạm tim, là cách duy nhất có thể thay đổi mọi thứ,” anh nói, rồi nói thêm: “Và thay đổi chính bạn nữa.”

Hành trình thiện nguyện của Yao có rất nhiều ngã rẽ, nhưng con đường dẫn đến sự vĩ đại trong môn bóng rổ dường như đã được tiền định. Cả bố lẫn mẹ của anh đều là những ngôi sao bóng rổ: Yao Zhiyuan (Diêu Chí Nguyên) từng là trung phong hàng đầu với chiều cao 2,08 m, còn mẹ anh, Fang Fengdi (Phương Phượng Ðệ) cao 1,88 m. Anh được kỳ vọng rất lớn thời niên thiếu. Năm lên 10 tuổi, anh đã vượt qua chiều cao 1,65 m và được chuyển tới học ở một trường chuyên về thể thao.

Hầu hết đều gọi anh một cách thiếu chính xác là vận động viên bóng rổ được xuất khẩu đầu tiên của Trung Quốc. Thật ra, anh là người thứ ba đến với giải NBA. Ðội The Dallas Mavericks chiêu mộ trung phong Wang Zhizhi từ đội Bayi Rockets để anh này trở thành vận động viên Trung Quốc đầu tiên chơi một trận đấu thuộc giải NBA vào năm 2001. Vào cuối mùa bóng năm đó, Mengke Bateer đến chơi cho đội Denver Nuggets. Là người Nội Mông vạm vỡ, ông thường phạm nhiều lỗi và nhanh chóng phải quay về giải CBA. Song Mengke là vận động viên duy nhất từ Trung Quốc có giải vô địch NBA khi vô địch cùng đội San Antonio Spurs vào năm 2003.

Năm 2002, Houston trao cho Yao áo số 1, khiến anh trở thành người nước ngoài đầu tiên được chọn vào vị trí hàng đầu. Anh ra mắt trong sự kỳ vọng khổng lồ từ người hâm mộ Trung Quốc lẫn sự nghi ngờ từ những bình luận viên Mỹ. Charles Barkley đã thực hiện cú hôn nổi tiếng vào mông một chú lừa sau khi đánh cược rằng Yao sẽ chẳng bao giờ ghi hơn 19 điểm trong bất cứ trận đấu nào thuộc mùa đầu tiên của anh – về sau Yao ghi 20 điểm trong trận đấu thứ tám. Shaquille O’Neal, khi đó là nhân vật danh tiếng thống trị giải NBA thì tỏ ra ngạo mạn và bề trên. Yao không nao núng. Anh đáp lại bằng khiêm nhường và hài hước. Trong trận đấu đầu tiên tại Miami, ban quản lý đội Heat phát 8.000 chiếc bánh may mắn, một quan niệm khuôn sáo dị thường vì loại bánh này không tồn tại ở Trung Quốc. Yao đùa rằng anh thích món ăn Mỹ này. O’Neal bắt nạt Yao trong cuộc gặp đầu tiên giữa họ, nhưng Yao qua mặt anh trong cuộc bình chọn đội hình toàn sao nhờ những lá phiếu nhiệt thành từ người Trung Quốc.

Yao đạt trung bình 19,2 điểm và có tỉ lệ đón bóng bật bảng (rebound) 9,2 mỗi game trong sự nghiệp NBA của anh. Thành công của anh không chỉ thúc đẩy bóng rổ tại Trung Quốc mà còn làm tăng mức độ toàn cầu hóa của môn này. Trong lễ mừng anh có tên trong Ngôi đền danh vọng (Hall of Fame) vào năm ngoái, O’Neal đã giúp Yao mặc chiếc áo khoác Hall of Fame. Việc sự kiện này diễn ra chỉ là ví dụ khác về con người của anh. Các vận động viên NBA phải nghỉ hưu năm năm trước khi danh sách này xem xét đến họ, nhưng Yao được chọn vào năm 2012 vì sự nghiệp trước đó của anh tại Trung Quốc. Tuy nhiên, anh tỏ ra ngần ngại và nói rằng còn quá sớm để nghĩ về việc gia nhập hội danh vọng như vậy.

Ngay từ đầu, đây đã là phong cách của Yao. “Anh ấy rất kiên nhẫn,” Peter Hessler – tác giả vài cuốn sách bán chạy về Trung Quốc (bao gồm River Town) nhớ lại. Là cộng tác viên Trung Quốc của tạp chí New Yorker, ông đã theo dõi sát Yao trong mùa giải đầu tiên: “Tôi không thể tưởng tượng ai đó chịu áp lực lớn thế mà lại vẫn đối đầu với nó duyên dáng như vậy, Tim Noonan, một cây viết thể thao lâu năm tại Hong Kong, đã theo dõi Yao từ khi anh còn là thiếu niên, nói. “Cậu ấy rất hay. Cậu ấy phá vỡ mọi rào cản và đương đầu với tất cả rất tốt,” ông nói. “Tôi tiếp cận với nhiều vận động viên, song cậu ấy thoải mái với chính mình hơn bất cứ ai tôi từng thấy.”

Sự thích ứng của Yao với nước Mỹ rất nhanh chóng. Anh thưởng thức món ăn mới, chơi trò chơi điện tử, học tiếng Anh và ngấu nghiến mọi thứ. Tuy nhiên, không như nhiều vận động viên đến Mỹ để chơi cho các trường đại học hoặc học viện chuyên về bóng rổ với hy vọng tạo dựng tên tuổi ở Mỹ, Yao chưa bao giờ quên mất mục tiêu tạo ra sự thay đổi ở quê nhà.

Kể từ khi trở về Trung Quốc, anh cải tạo hoạt động của đội Shanghai Sharks, nơi gặp khó khăn về tài chính vào lúc anh mua lại vào năm 2009. Anh luôn ủng hộ công tác huấn luyện tốt hơn, chế độ lương bổng cao hơn và mở rộng lượng cổ động viên, và nhiều người mong đợi anh sẽ nhanh chóng mở rộng CBA khi giờ anh đã là chủ tịch. Anh đã kết nối giải CBA với NBA cách đây nhiều thập niên, thời điểm vài đội bóng còn nợ nần và thiếu vắng lực lượng ủng hộ. “Sẽ mất thời gian,” anh nói, “nhưng tôi tin giờ đây chúng tôi có cơ hội tốt. Chủ các CLB đang linh hoạt để tạo thay đổi.”

Vào thời của Yao, vận động viên bị trả lương thấp và thiếu nhiều phúc lợi. Các trận đấu chỉ thu hút chừng vài trăm cổ động viên khi tôi xem Yao thi đấu lần đầu thời còn ở Trung Quốc từ năm 2000 đến 2005. Các phòng gym thì xập xệ và đầy khói thuốc, và di chuyển bằng xe buýt thì lê thê. Các vận động viên ở chung phòng hoặc giường tầng trong các khu ký túc. Hessler nhớ lại cảnh Yao không nằm vừa một giường thường, nên anh phải đẩy một chiếc tủ sát giường để có chỗ cho vóc dáng to lớn của mình. “Cậu ấy chẳng bao giờ phàn nàn.”

Trung Quốc đòi hỏi rất nhiều ở Yao, điều được nhiều người cho rằng đã làm trầm trọng thêm những chấn thương của anh và khiến sự nghiệp của anh bị rút ngắn. Vừa phục vụ đội bóng lẫn đội tuyển quốc gia, anh duy trì lịch làm việc điên rồ khi quay về nhà sau mỗi mùa bóng để chơi trong đội tuyển quốc gia. Bất chấp sự tận tụy đó, anh luôn bị các quan chức lẫn công chúng săn đuổi, những người luôn nghi ngờ từng động thái của anh. Yao có thật sự cần phẫu thuật trước Olympic Bắc Kinh 2008? (Anh rút ngắn thời gian nghỉ hậu phẫu và thi đấu tốt ngoạn mục.) Anh cưới Diệp Lị (Ye Li), một ngôi sao bóng rổ nữ anh gặp khi mới 17 tuổi – cô cũng là cô gái duy nhất anh từng hẹn hò. Sự ra đời của con gái họ, Yao Qinlei (Diêu Sấm Lôi), cũng khiến cả quốc gia chú ý, song nhiều diễn đàn tranh cãi quanh quyết định họ sinh con tại Houston, Mỹ.

Nỗi sợ lớn nhất vẫn là việc Yao sẽ rời bỏ Trung Quốc để tìm kiếm danh vọng và lợi ích ở Mỹ. “Tôi không ngạc nhiên nếu anh ta ở lại Mỹ – rất nhiều vận động viên sẽ làm thế,” Hessler nói. “Anh ấy có thể ở lại Mỹ và tiếp tục đi đi về về lại Trung Quốc. Ðó là con đường dễ dàng.”

Nhưng Yao đã vạch định cho tương lai thiện nguyện ngay từ khi mới bước chân đến NBA. Nguồn cảm hứng của anh là Dikembe Mutombo, nhân vật lẫy lừng phá bỏ các rào cản khác cũng từng chơi cho Rockets. Mutombo là một thế lực tại quê nhà Congo của ông khi xây dựng bệnh viện và cung cấp những khoản học bổng. “Mutombo dạy tôi về toàn bộ ý tưởng này, triết lý của nó và việc thực hiện nó trên tầm hoàn toàn khác,” Yao nói. “Ðó là vấn đề quản lý. Quản lý giúp mọi chuyện hiệu quả hơn. Và hiệu quả cho phép chúng tôi giúp được nhiều người hơn.” Trên thực tế, anh đang học về quản lý. Bóng rổ đã khiến anh bỏ dở việc học hành, nên anh đã quay lại trường học bằng cử nhân. Anh đang lên kế hoạch theo đuổi bằng cấp cao hơn về kinh doanh và quản lý.

Lợi ích kinh doanh của Yao bao gồm rất nhiều hợp tác và hợp đồng quảng cáo, và anh có một công ty quản lý thể thao. Với việc được bầu làm chủ tịch CBA, nhiều người xem anh ngang hàng với David Stern – người đã giúp mang NBA lên tầm cao mới. Yao sẽ mang “CBA từ một thực thể quốc doanh để tư nhân hóa giải bóng rổ chuyên nghiệp lớn và quan trọng nhất châu Á,” Terry Rhoads, cựu lãnh đạo tiếp thị của Nike China và hiện là đồng sở hữu Zou Sports (trụ sở tại Thượng Hải), nhận xét. “Cuối cùng, cậu ta sẽ mang bóng rổ Trung Quốc lên những tầm cao mới.”

Yao có cái nhìn dài hạn cho Trung Quốc: nuôi dưỡng tình yêu dành cho bóng rổ và từ từ phát triển thế hệ vận động viên mới. Ðây là điều anh đã và đang làm suốt năm năm qua. Anh ra mắt các giải trẻ ở 47 ngôi trường vào năm 2012. Năm ngoái, anh có các chương trình ở 380 ngôi trường và tiếp cận được thêm vài ngàn trẻ nữa thông qua liên minh cùng Hope Schools. “Tôi không giả vờ mình hiểu hoàn cảnh của những đứa trẻ này,” Yao nói, người đã dành nhiều tuần huấn luyện để thu nhặt thêm kiến thức. “Tôi không lớn lên ở một ngôi làng. Tôi lớn lên ở một thành phố lớn là Thượng Hải.”

Ma Ruixue là một trong hai bé gái trong đội đến từ Phan Chi Hoa tham dự giải đấu ở Thành Ðô. Cô bé đã chơi nhiều năm, dẫu đó không thật sự là chơi bóng rổ cho đến khi Yao giúp đỡ ngôi trường. “Chúng cháu không biết rõ luật gì cả. Rồi huấn luyện viên (do quỹ Yao gửi đến) xuất hiện và chúng cháu hiểu đúng hơn.” Yao nói thêm sau khi các trận đấu kết thúc: “Nhìn tác động của điều này lên lũ trẻ khiến tôi vui lắm. Thể thao có thể thay đổi cuộc sống của con người.”

Yao nói anh đã nghiên cứu luật và dự định ra mắt quỹ của mình sau kỳ Olympic ở Bắc Kinh vào năm 2008. Rồi ở Tứ Xuyên bị động đất, và Yao bắt tay hành động. “Tôi đã có kế hoạch làm điều gì đó cho những ngôi trường, nhưng điều này đã giúp mọi thứ nhanh hơn.” Nhóm của anh bắt đầu xây trường: hiện đã hoàn thành 21 trường. “Nhưng tôi nhận ra rằng xây trường không phải sở trường của chúng tôi,” anh nói. “Bóng rổ mới là chuyên môn của chúng tôi.”

Nhiều người tin rằng anh chỉ mới bắt đầu. “Yao luôn tin vào ý nghĩa câu nói ‘Quyền lực càng cao thì trách nhiệm càng nhiều,’  Rhoads, người đã theo dõi Yao từ ngày ban đầu, nói. “10 đến 20 năm nữa sẽ củng cố vững thêm vị thế của cậu ta trong vai trò có lẽ là người lãnh đạo thể thao vĩ đại nhất của Trung Quốc.”

"Đừng bảo người khác phải làm thế nào. Hãy nói họ cần làm gì và để họ khiến bạn ngạc nhiên trước kết quả.". ---- George S. Patton (Nhà chỉ huy quân sự)

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 64 tháng 09.2018

 Số 64 tháng 09.2018

ĐẦU TƯ VÀO GIÁO DỤC

TRONG KHI NHÀ NƯỚC ĐÓNG VAI TRÒ CHỦ ĐẠO, TƯ NHÂN TIẾP TỤC ĐẦU TƯ MẠNH VÀO NHỮNG LĨNH VỰC GIÁO DỤC KHÁC NHAU

25 ĐẠI HỌC HÀNG ĐẦU NƯỚC MỸ * GIÀU NHẤT SINGAPORE

Các số báo khác