Cơn phấn khích nhanh chóng mở rộng thị trường ra quốc tế của nhà sáng lập và các cổ đông lớn Yeah1 bị giội gáo nước lạnh khi vướng sự cố với YouTube. Cổ phiếu YEG trở thành cơn ác mộng với một số nhà đầu tư khi giá trị vốn hóa công ty bốc hơi gần 200 triệu đô la Mỹ trong hai tuần.

Yeah1: Quá nhanh, quá nguy hiểm - ảnh 1

Giữa năm 2018, công ty cổ phần tập đoàn Yeah1  đem cổ phiếu YEG niêm yết và ngay lập tức trở thành một hiện tượng. Với mức giá tham chiếu ngày giao dịch đầu tiên 250 ngàn đồng, kèm hai phiên tăng trần và một phiên gần hết biên độ, YEG trở thành cổ phiếu có thị giá cao nhất sàn chứng khoán, đưa giá trị vốn hóa Yeah1 đạt gần 400 triệu đô la Mỹ, vượt xa phỏng đoán giá trị ban đầu của giới đầu tư.

Tân binh sàn HSX được giới thiệu bằng những lời có cánh: công ty sở hữu mạng lưới video trực tuyến hàng đầu châu Á, công ty xây dựng nền tảng truyền thông kỹ thuật số đa kênh duy nhất tại Việt Nam, công ty quảng cáo đa kênh Ad – Tech bằng trí tuệ nhân tạo (AI)… 

Thành lập năm 2007,  Yeah1 vận hành 4 kênh truyền hình dành cho giới trẻ và gia đình, kinh doanh trong lĩnh vực quảng cáo, điện ảnh. Nếu các nhà đầu tư cơ bản còn lạ lẫm với mô hình kinh doanh của Yeah1 do chưa có mẫu tương đương để so sánh thì quyết định rót vốn vào Yeah1 của các định chế tài chính phần nào xua tan nỗi hoài nghi: Ngoài Ancla Asset Limited và DFJ VinaCapital Venture Investment Ltd, hai định chế sở hữu lần lượt 12,49% và 7,14% cổ phần Yeah1, Macquarie Bank Limited, nhà đầu tư rót vốn vào FPT cũng trở thành cổ đông lớn của Yeah1.

Việt Nam Holding, một quỹ đầu tư ưa thích trường phái cơ bản, cũng tham gia đợt đấu giá cổ phần ra công chúng, cạnh tranh với các nhà đầu tư đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Hong Kong... Nhà đầu tư nước ngoài mau chóng chạm tới giới hạn sở hữu 49%. Với giới khởi nghiệp Việt Nam, thậm chí hiện tượng Yeah1 được kỳ vọng như một “phát pháo lệnh” kích hoạt về khả năng thoái vốn của nhà đầu tư quốc tế cũng như trở thành “điển hình” của một công ty công nghệ Việt Nam có thể “vươn ra thế giới.”

Trò chuyện với Forbes Việt Nam sát ngày IPO, đồng sáng lập, chủ tịch HĐQT Yeah1 Nguyễn Ảnh Nhượng Tống ví von: “Những năm trước, để đưa nước vào ruộng đồng, mình phải đào nhiều con mương, rất khó khăn, nhưng thời điểm này hệ thống đào gần xong rồi, chỉ cần đào nhẹ một cái là bùng phát, nước chảy vào ruộng đồng rất nhanh.”

Đó là mường tượng của ông Tống về tương lai gần rất tích cực. Kết quả kinh doanh năm 2018 của công ty phần nào cho thấy tín hiệu lạc quan. Doanh thu và lợi nhuận sau thuế năm 2018 của Yeah1 lần lượt đạt 1.677 tỉ đồng và 163 tỉ đồng, tương ứng tăng 99,5% và 98,2% so với năm trước đó.

Các thông tin công bố sau đó cho thấy một phần tham vọng của Yeah1: Công ty bắt tay với các đối tác lập quỹ đầu tư 50 triệu đô la Mỹ vào phim ảnh, chi tối đa 20 triệu đô la Mỹ mua lại ScaleLab, một công ty tại Mỹ, chủ sở hữu đa kênh với ba tỉ lượt người xem hằng tháng…

Khi mọi chuyện đang hứa hẹn những điều tốt đẹp với “ngôi sao đang lên” Yeah1, vào một ngày đầu tháng 3.2019, bất ngờ người khổng lồ YouTube tuyên bố chấm dứt thỏa thuận lưu trữ nội dung số với Yeah1 Network. Để mường tượng ra tác động đến công ty, hãy quay ngược năm 2018: Hệ thống đa kênh hoạt động trên nền tảng YouTube (MCN) đóng góp 67% doanh thu cho Yeah1.

Công ty Chứng khoán TP.HCM ước tính với quyết định này, lợi nhuận sau thuế của cổ đông công ty mẹ Yeah1 năm 2019 sẽ giảm 83,3%. Trên sàn chứng khoán, cổ phiếu YEG giảm hết biên độ bảy phiên liền, hàng triệu cổ phiếu bán giá sàn mỗi bên trong bối cảnh trống bên mua. “Ngôi sao đang lên” YEG vụt tắt.

Phản ứng khá mau lẹ , ban lãnh đạo Yeah1 đưa ra một loạt giải pháp giải quyết khủng hoảng: chuyển nhượng ScaleLab – đồng nghĩa với việc chấp nhận số người đăng ký xem các kênh sẽ giảm 408 triệu người (trong khi số người đăng ký xem kênh của Yeah1 chỉ có 202 triệu), số lượt người xem hằng tháng giảm ba tỉ lượt (so với lượt xem hằng tháng của Yeah1 do công ty tự công bố là 3,9 tỉ); tuyên bố mua lại ba triệu cổ phiếu quỹ để ngăn đà rơi tự do của cổ phiếu YEG. Và dĩ nhiên, việc không thể thiếu là gấp rút đàm phán, thuyết phục YouTube thay đổi quyết định.

Vài tuần sau đó các ảnh hưởng xấu tác động đến Yeah1. Lợi nhuận sau thuế quý 1.2019 giảm 80% so với cùng kỳ. Ngay cả những nhà đầu tư không mấy am hiểu nhiều về công nghệ truyền thông, quảng cáo qua kết quả kinh doanh quý 1 cũng phần nào lượng hóa được tương lai không mấy sáng sủa của công ty.

Lúc này thị trường nhớ lại thời điểm sắp niêm yết ban lãnh đạo Yeah1 tỏ ra tự tin về con đường đang đi, tốc độ phát triển như vũ bão của Yeah1 và hầu như chưa bao giờ hé môi nhắc tới rủi ro. Bởi vậy sự cố với YouTube dường như nằm ngoài tầm kiểm soát của ban điều hành và dĩ nhiên càng vượt xa hình dung của các nhà đầu tư tài chính không chuyên về công nghệ.

Mọi chuyện tồi tệ với Yeah1 bắt đầu như thế nào? Nếu hình dung YouTube là cái chợ, thì Yeah1 sở hữu mạng lưới đa kênh (MCN) – là một nhà thầu chính để phân phối và quảng bá sản phẩm của hơn 1.000 đối tác sản xuất nội dung (gọi là YouTuber/content creator) trên nền tảng YouTube. Yeah1 nhận 55% doanh thu quảng cáo từ YouTube và công ty chia sẻ lại 70-95% của phần doanh thu này cho đối tác sáng tạo nội dung. Yeah1 quản lý hơn 30.000 video mỗi tháng, tạo ra 300 giờ nội dung mỗi ngày, gấp 13 lần so với thời lượng của đơn vị sản xuất nội dung truyền thống lớn nhất tại Việt Nam, theo chủ tịch Nguyễn Ảnh Nhượng Tống.

Ông Tống phần nào đã nhìn thấy được rủi ro lớn, khi quá phụ thuộc vào nền tảng YouTube. Bởi lẽ ông từng chia sẻ với Forbes Việt Nam về mong muốn có thể sở hữu một nền tảng riêng cho mình. Nhưng cựu diễn viên điện ảnh rẽ lối làm kinh doanh cũng không thể ngờ mọi việc xấu nhanh đến như vậy.

Giới kinh doanh công nghệ am hiểu môi trường kinh doanh nội dung số cho biết YouTube đã nhiều lần cảnh báo các MCN, trong đó có cả Yeah1, về nội dung dễ dãi phát trên nền tảng chia sẻ video này.  Theo báo cáo của  We  Are Social tháng 1.2018, trong số các website được người dùng tại Việt Nam truy cập thường xuyên nhất, YouTube đứng thứ ba sau Google và Facebook.

Với các thông tin Forbes Việt Nam thu thập được, Việt Nam là một trong những thị trường lớn của YouTube xét về tốc độ phát triển, số lượng người xem, số lượng nội dung sản xuất mỗi ngày. Tuy nhiên thực tế thị trường Việt Nam đem lại số doanh thu chưa tương xứng với các thị trường khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Singapore, Malaysia hay Indonesia. Ngoài ra,  các “nhà thầu” phân phối sản phẩm và YouTuber có hàng trăm “chiêu trò” để tăng lượt xem cho những video “vô giá trị”, tạo nên cơn đau đầu kinh niên với bộ máy quản lý YouTube.

 Trong khi cam kết ủng hộ tự do biểu đạt, tự do sáng tạo của mỗi cá nhân, YouTube đang chịu những chỉ trích rất lớn khi nền tảng này trở thành nơi đăng tải các nội dung không phù hợp, thậm chí gây hại lan tràn và vượt khỏi tầm kiểm soát. Những ví dụ như hình ảnh nhân vật hoạt hình MOMO đầu người mình gà với mái tóc đen, làn da nhợt nhạt, mắt lồi, tràn ngập trên YouTube vào đầu năm 2019 khiến trẻ em sợ hãi. Hay clip trá hình nhân vật hoạt hình cho trẻ em như công chúa tuyết Elsa, người nhện (Spiderman) có nội dung phản cảm, tới những nội dung “xã hội đen” như Khá Bảnh.

Ngoài ra là vô số những cách đánh lừa hệ thống nhằm tăng lượt xem, từ đó tăng những khoản thù lao nhận được từ YouTube. “Việt Nam có rất nhiều tỉ phú trẻ, những người hầu như không ‘sáng tạo’ được gì có ý nghĩa và giá trị đã ra đời. Họ có thu nhập tới 300 ngàn đô la mỗi tháng là bình thường,” một nguồn tin am tường nói với Forbes Việt Nam. Tuy nhiên YouTube đã không phản hồi khi Forbes Việt Nam liên lạc phỏng vấn về các nội dung liên quan này.

Ngoài liên tục cảnh báo các “nhà thầu” hay chủ kênh về các nội dung không phù hợp được phát trên YouTube, YouTube cũng thực hiện các đợt “làm sạch” nội dung,  gỡ bỏ các nội dung không phù hợp, giáo dục thị trường để tạo ra một hệ sinh thái lành mạnh nhưng chưa thực sự nhiều hiệu quả.


YOUTUBE ĐÃ CHO YEAH1 MỘT BÀI HỌC MÀ ĐỂ ĐI RA THẾ GIỚI THÌ PHẢI TRẢI QUA. KHÔNG CÓ BÀI HỌC NÀO MIỄN PHÍ. 

- Nguyễn Ảnh Nhuợng Tống, chủ tịch Yeah1


Việc quyết định cắt đứt hợp tác MCN lớn nhất Việt Nam cho thấy YouTube đã không còn đủ kiên nhẫn. “YouTube không chấm dứt thỏa thuận bất ngờ. Đó không phải là cách làm của họ. Nhưng có vẻ bên nhận được cảnh báo đã không tin rằng YouTube sẽ mạnh tay như vậy,” nguồn tin thông hiểu thị trường đề nghị giấu tên cho biết. Việc chấm dứt thỏa thuận lưu trữ cho thấy trước áp lực, kênh YouTube đã sẵn sàng mạnh tay loại bỏ những mạng đa kênh, tăng trưởng nhanh dựa trên những nội dung vô bổ.

Trong báo cáo thường niên 2018, Yeah1 cho biết họ có 1.300 đối tác nội dung. Những thương vụ mua bán, sáp nhập khiến số lượng kênh và YouTuber tăng mạnh trong hệ thống, mảng kinh doanh kỹ thuật số trên YouTube và xuất bản nội dung số của Yeah1 tăng mạnh hơn 93% trong năm 2018; chiếm lần lượt 55,6% doanh thu và 88,6% lợi nhuận Yeah1. Sự tăng trưởng phi mã này kéo theo những rủi ro về kiểm soát nội dung.

Trong đại hội cổ đông đầu tháng 5.2019, ông Nhượng Tống thừa nhận: “Tốc độ phát triển nhanh hơn mình tưởng nên phát sinh nhiều rủi ro tiềm ẩn, công ty phải đối mặt với các vấn đề chưa lường trước được.” Ngoài Yeah1, tại Việt Nam có ba công ty được xác nhận là mạng đa kênh từ YouTube gồm MeTube, POPS Worldwide và gần đây là Điền Quân. Nhưng mô hình mạng đa kênh giờ đây đã thay đổi trong vài năm gần đây.

Esther Nguyễn, sáng lập và giám đốc điều hành của POPS Worldwide cho biết họ đã định vị lại công ty và gỡ bỏ tất cả các từ liên quan tới MCN ra khỏi hồ sơ công ty vài năm trước. Lý do chính, như Esther cho biết, là vì sự tăng trưởng liên quan tới con số như tài khoản theo dõi, số lượt xem… không thực sự đồng nghĩa với khả năng tạo ra dòng tiền và doanh thu. “Các thương hiệu cần quy mô, nhưng họ cũng cần người xem có chất lượng để chuyển hóa người xem thành người mua hàng,” Esther nói.

Sau khi mô hình MCN chưa biết khi nào có thể kết nối lại, Yeah1 đang dần tự chủ về nội dung và mở rộng loại nội dung để tiếp cận người xem từ các nước có lợi nhuận cao hơn. Trả lời Forbes Việt Nam vào tháng 5.2019, chủ tịch Tống cho biết Yeah1 đang điều chỉnh các hướng kinh doanh sau khi mảng đem lại lợi nhuận cao nhất không còn nữa.

“Chúng tôi vẫn luôn tập trung vào sản xuất, quản lý và tạo doanh thu từ nội dung thông qua quảng cáo trên nhiều nền tảng trực tuyến, nổi bật trong đó là website, Facebook, và YouTube vẫn là một đối tác quan trọng,” ông cho biết. Yeah1 đang điều chỉnh nguồn lực xây dựng các kênh do Yeah1 sở hữu và tự vận hành, tập trung vào giới trẻ, trẻ em, gia đình và phụ nữ. 

Con đường đi ra thế giới của Yeah1 đã gặp trở ngại lớn. Năm 2019, Yeah1 chỉ đặt mục tiêu lợi nhuận sau thuế 180 tỉ đồng, tăng 10% so với năm 2018, mục tiêu tăng trưởng thấp nhất từ trước tới nay. “YouTube đã cho Yeah1 một bài học mà để đi ra thế giới thì phải trải qua. Không có bài học nào miễn phí,” chủ tịch Yeah1 nói với các cổ đông trong kỳ họp đầu tháng 5.2019. Bài học đó, có lẽ không phải mới mẻ trong kinh doanh. Đó là kiểm soát chất lượng, làm ra sản phẩm thật, có giá trị thật.

*Tạp chí Forbes Việt Nam, số 73, tháng 06.2019.