Được đào tạo nghệ thuật tại châu Âu, “Arlette” Trần Quỳnh Anh hoạt động trong môi trường nghệ thuật đương đại Việt Nam với vai trò giám tuyển (curator) của Sàn Art.
Lao động nghệ thuật - ảnh 1

Trần Quỳnh Anh, 28 tuổi, giám tuyển, sàn art & nhóm ‘lao động nghệ thuật’

Trong không gian ấm cúng tạo bởi đèn vàng, các tác phẩm hội họa và đồ nội thất gỗ của Sàn Art do Lê Quang Đỉnh, Tiffany Chung, Tuấn Andrew Nguyễn và Phù Nam sáng lập, cuộc trò chuyện giữa Forbes Việt Nam và Quỳnh Anh thi thoảng bị ngắt quãng khi cô cất lời chào hỏi nhân viên đi ngang bằng chất giọng Bắc pha Nam, phong thái tươi tỉnh cùng nụ cười thường trực với người đối diện. 28 tuổi, được đào tạo bài bản về nghệ thuật ở châu Âu, Trần Quỳnh Anh từng là thành viên hội đồng sự kiện nghệ thuật International Istanbul Biennial diễn ra hai năm một lần tại Istanbul. Năm rồi, cô là thành viên ban giám khảo giải thưởng Hugo Boss Asia Art – Award for Emerging Asian Artists 2015.

Quỳnh Anh là giám tuyển (curator) của Sàn Art từ tháng 2.2013, sau khi học triết học và lịch sử nghệ thuật tại Đức và Séc. Xuất phát từ ngôn ngữ La tinh, định nghĩa cơ bản nhất về công việc của một giám tuyển là “người làm công việc trông nom, điều hành, nghiên cứu, thu thập, ghi chép và trình bày” các hoạt động của một không gian nghệ thuật như bảo tàng hay phòng tranh. “Có thể xem Quỳnh Anh như nguồn tham khảo quan trọng về  nghệ thuật đương đại Việt Nam trước thế giới,” Trương Quế Chi, giám tuyển của Nhà Sàn Collective, bình luận.

Có bố mẹ là người Hà Nội du học Đông Đức, Quỳnh Anh sinh ra tại Đông Berlin và trở về nước một năm trước ngày nước Đức thống nhất. Năm 2005, thời điểm Việt Nam chuẩn bị gia nhập tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Quỳnh Anh chọn học chuyên ngành luật Thương mại quốc tế của đại học Quốc gia TP.HCM (sau chuyển thành trường đại học Kinh tế – Luật) vì cô “muốn trở thành một luật sư thương mại.”

Bước ngoặt bất ngờ đưa Quỳnh Anh rẽ sang địa hạt nghệ thuật khi cô, nhờ vốn ngoại ngữ, được hai nhà giám tuyển Thái Lan Rirkrit Tiravanija và Gridthiya Gaweewong chọn làm trợ lý giám tuyển dự án triển lãm nghệ thuật “Saigon Open City” năm 2006. Dự án quy tụ 160 nghệ sĩ trong và ngoài nước, trong đó có Yoko Ono, một gương mặt quan trọng của nghệ thuật đương đại và nghệ thuật tiên phong “avant-garde” trong những năm 1960, vợ của John Lennon. “Rirkrit rất nổi tiếng, nên ông ấy có thể quy tụ được những khách mời ‘siêu khủng’,” Quỳnh Anh giải thích. Ban tổ chức của “Saigon Open City” lúc đó gồm Đỗ Thị Tuyết Mai (chủ của “3A Station,” không gian vui chơi kết hợp nghệ thuật đương đại ở Tôn Đức Thắng, quận 1, TP.HCM), người lo công việc về “hành chính, giấy tờ” cùng với Rirkrit, Gridthiya và Quỳnh Anh lo nội dung, và Đặng Hoàng Giang (tiến sĩ kinh tế người Áo gốc Việt, tác giả cuốn Bức xúc không làm ta vô can) lo về công tác đối ngoại và truyền thông. “Mọi thứ đã lên kế hoạch hết, từ in ấn ca ta lô, tài liệu, khách mời cho đến truyền thông quốc tế đều đã có mặt tại Việt Nam,” Quỳnh Anh chia sẻ. Khi dự án không được cấp phép ở phút cuối, theo Quỳnh Anh, “Rirkrit không xem đó là thảm họa, mà ông ấy xem toàn bộ tình huống như một màn biểu diễn (performance).”

Dự án này mang lại cho Quỳnh Anh trải nghiệm nghệ thuật và lời khuyên “nếu muốn tiến xa hơn, bạn cần phải đi học.” Sau khi hoàn thành khóa dự bị đại học tại Greifswald, cô quyết định sang Đức học về triết và lịch sử nghệ thuật tại hai trường đại học ở Berlin là Free University Berlin, Humboldt. Trong quá trình học, cô được học bổng trao đổi sinh viên Erasmus nên đến Séc học triết và lịch sử nghệ thuật, dẫu “thích Ba Lan hơn” bởi “sự phát triển vượt trội” của nền nghệ thuật đương đại tại quốc gia này.

Tại Séc, Quỳnh Anh thất vọng trước “sự diễn ra quá nhanh của thương mại hóa,” điều đã biến toàn bộ thủ đô Prague của cố văn sĩ Kafka thành “một đống đồ lưu niệm (souvenir) khổng lồ” để phục vụ cho khách du lịch, “một thứ du lịch về quá khứ chứ không phải điều gì đó đang sống,” cô chia sẻ. Mọi chuyện trong lớp học tỏ ra khả quan hơn, khi Quỳnh Anh được học về tư tưởng Anh – Mỹ (Anglo - American), do các giáo sư Anh, Mỹ dạy, thay vì thứ tư tưởng lục địa (Continental) của khu vực Tây Âu như Đức.

Song đó cũng là tất cả những gì cô học được tại đất nước hậu Xô Viết, khi nghệ thuật đương đại tại đây đơn giản là “không còn gì:” không có viện bảo tàng nghệ thuật đương đại nào, nghệ thuật đương đại không được dạy trong sách giáo khoa còn nghệ sĩ đương đại Séc thì “bỏ xứ mà đi,” Quỳnh Anh cho biết. Dù nằm chính giữa tâm điểm châu Âu, khung cảnh điêu tàn của nghệ thuật đương đại Séc lại có rất nhiều điểm chung với những gì đang diễn ra tại Việt Nam, nơi cô nhanh chóng quay về sau đó.

Hiện tại, ngoài công việc giám tuyển tại Sàn Art, Quỳnh Anh còn là đồng sáng lập của nhóm nghệ sĩ “Art Labor Collective” (Lao động nghệ thuật) gồm cô, Trương Công Tùng và Phan Thảo Nguyên. Những hoạt động của nhóm không chỉ giới hạn ở sự tìm tòi, thể nghiệm và biểu diễn mà còn đặt trọng tâm lớn vào yếu tố tương tác cùng cộng đồng, chẳng hạn như dự án “Thuần sắc phiêu lưu” phối hợp cùng bệnh viện Mắt TP.HCM từ tháng 7 đến tháng 9.2014, giúp các bệnh nhi ở đây chơi đùa với màu sắc và sáng tạo. Hay gần đây nhất, nhóm sẽ thực hiện một dự án khôi phục lại nghệ thuật chạm khắc gỗ của dân tộc ít người Jrai ở Gia Lai, đồng thời tạo mối liên kết giữa các nghệ nhân môn này giữa 400 ngàn người Jrai đang sống phân tán khắp vùng Tây nguyên của Việt Nam.

“Quỳnh Anh đang làm rất tốt những gì cô ấy đang làm, nghĩa là khai mở con đường hoạt động nghệ thuật của các nghệ sĩ, đồng thời giữ vững ảnh hưởng cộng đồng của nhóm Lao động nghệ thuật và cả Sàn Art…” – Nguyễn Hoàng Long (nghệ danh Long “Bill”), người sáng lập của không gian nghệ thuật kiêm tiệm cà phê Manzi (nghĩa là “Man di” như một ngụ chỉ ý nhị đến Nguyễn Văn Vĩnh) ở Hà Nội, nhận xét.

Như mọi giám tuyển khác cùng thế hệ như Nguyễn Phương Linh, Lê Thuận Uyên, Trương Quế Chi hay Nguyễn Long (đều dưới 31 tuổi), có lẽ hạn chế trước mắt của Quỳnh Anh, ngoài “vấn đề tài chính” như nhận xét của Zoe Butt – giám tuyển kiêm giám đốc điều hành Sàn Art – để “mở rộng cơ hội nâng cao và thể hiện tài năng” có lẽ còn nằm ở việc khái niệm này chưa được xem “như một nghề chính thức,” như họa sĩ Lê Thiết Cương, 54 tuổi, đang hoạt động nghệ thuật tự do ở Hà Nội, nhận xét. “Chúng ta chưa có hệ thống đào tạo trường lớp để đào tạo nghề giám tuyển, đến cả triển lãm mỹ thuật toàn quốc (tổ chức 5 năm một lần) cũng không có giám tuyển,” ông nhận xét.

Nếu xem Quỳnh Anh thuộc thế hệ giám tuyển thứ hai của Việt Nam kể từ khi Việt Nam bình thường hóa quan hệ với Mỹ vào năm 1994, cô cùng những đồng nghiệp cùng trang lứa là chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử của ngành nghệ thuật đương đại Việt Nam: trẻ trung, giàu nhiệt huyết song thiếu uy tín và kinh nghiệm. “Tôi biết trong Sài Gòn có ít nhất 20 doanh nhân đã và đang bỏ tiền mua nghệ thuật, nhưng họ chưa mua tác phẩm nào của Sàn Art (nơi Quỳnh Anh làm giám tuyển),” ông Cương cho biết.

Và như mọi mô hình tổ chức, bạn không thể trông mong mãi vào nguồn vốn từ bên ngoài, mà “chẳng chóng thì chầy,” bài toán kinh tế sẽ phải được đưa lên hàng đầu. “Để có được một thị trường ‘kẻ bán người mua’ sôi động ngang Indonesia thôi, cũng cần phải có một thế hệ giám tuyển từ trước đó nhiều chục năm. Ở Việt Nam, mọi chuyện chỉ mới bắt đầu,” ông Cương nhận xét.

Đỗ Trí Vương —ảnh: Hải Đông