Sau nhiều năm các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thanh toán trực tuyến lần mò tìm hướng phát triển, thị trường Việt Nam đang dần hình thành những phương thức thanh toán hiện đại và tiện lợi hơn.
Con đường mới mở - ảnh 1

Ông Nguyễn Bá Diệp (áo xanh), phó chủ tịch HĐQT M_Service. 

Tài chính là lĩnh vực đang hấp dẫn nhà đầu tư. Hai khoản đầu tư lớn nhất vào công ty khởi nghiệp ở Việt Nam từ trước đến nay đều thuộc mảng tài chính: M_Service, công ty cung cấp giải pháp thanh toán trên di động Momo (Mobile money) có trụ sở ở TP.HCM, nhận được khoản đầu tư 28 triệu đô la Mỹ. Việt Phú, công ty cung cấp ứng dụng Mobivi, một giải pháp thanh toán tương tự Momo, cũng nhận được khoản đầu tư 20 triệu đô la Mỹ cho dự án về tài chính cá nhân iCare Benefits. Cả hai khoản đầu tư này đều thuộc về các quỹ đầu tư nước ngoài như Standard Chartered Private Equity, Unitus Impact và ngân hàng Goldman Sachs.

Bên cạnh dòng vốn đầu tư nước ngoài gián tiếp thông qua các công ty khởi nghiệp, ngân hàng cũng không đứng ngoài cuộc chơi công nghệ tài chính. VP Bank đưa ra dịch vụ ngân hàng số TIMO tháng 5.2016. “Chúng tôi nhìn thấy ba xu hướng lớn ở Việt Nam. Thứ nhất là sự phát triển mạnh mẽ của smartphone và Internet. Thứ hai là người dùng đang mong muốn nhận được trải nghiệm khách hàng tốt nhất. Thứ ba là xu hướng số hoá của các ngân hàng lớn, họ đang tiêu rất nhiều tiền để phát triển nhưng họ đang lúng túng,” Claude Spiese, giám đốc điều hành TIMO nói về quyết định thành lập ngân hàng trực tuyến đầu tiên ở Việt Nam.

Đích ngắm của các công ty công nghệ tài chính là thanh toán không dùng tiền mặt, thị trường giao dịch quy mô 100 tỉ đô la Mỹ. Theo bộ Công Thương, quy mô thị trường bán lẻ Việt Nam năm 2015 đạt 102 tỉ đô la Mỹ, dự báo đạt khoảng 180 tỉ đô la Mỹ năm 2020. Và mặc dù tỉ lệ thanh toán sử dụng tiền mặt vẫn chiếm 65% tổng phương tiện thanh toán, thói quen dùng tiền mặt đang có xu hướng giảm. Ngân hàng Nhà nước dự báo tới năm 2020, tỉ lệ này sẽ ở mức 12%. Cơ hội là rất rõ ràng cho các dịch vụ thanh toán trực tuyến nếu tỉ lệ thanh toán phi tiền mặt ở mức 88%.

Thanh toán phi tiền mặt là câu chuyện dài kỳ ở Việt Nam. Số lượng thẻ các loại từ ATM cho tới thẻ tín dụng lên tới 107 triệu thẻ, theo vụ Thanh toán của ngân hàng Nhà nước, song chỉ chiếm 35% giá trị giao dịch. Không ít doanh nghiệp nhận thấy tiềm năng của thị trường nhưng quan trọng nhất vẫn là câu hỏi: Ai có thể tồn tại đến lúc thị trường phát triển?

Trong số 16 dự án khởi nghiệp về công nghệ tài chính đã được ngân hàng Nhà nước cấp giấy phép thanh toán trung gian, Mobivi và Momo đều ra đời từ năm 2007 và được xem là hai dự án ra đời sớm nhất ở Việt Nam. Ông Nguyễn Bá Diệp, phó chủ tịch hội đồng quản trị M_Service cho biết: “Sử dụng ví điện tử để thanh toán những khoản nhỏ lẻ vẫn là nhu cầu rất lớn của thị trường, vì vậy, Momo luôn kiên trì trong việc phát triển thị trường ví điện tử ở Việt Nam.”

Mô hình hoạt động của những ứng dụng ví điện tử là người dùng cài đặt ứng dụng, nạp tiền vào ví điện tử thông qua tài khoản thẻ ngân hàng (với những cá nhân sử dụng tài khoản ngân hàng), hoặc nạp tiền tại các điểm giao dịch vật lý (với những cá nhân không có tài khoản ngân hàng), sau đó sử dụng số tiền đó để thanh toán cho những dịch vụ đang sử dụng.

“Chín tháng đầu năm 2016 chúng tôi phát triển rất tốt,” ông Diệp cho biết. Theo Momo, hiện nay ứng dụng này đã có 3,5 triệu người dùng, tăng một triệu so với đầu năm 2016, hơn 4.000 điểm giao dịch (nhận và chuyển tiền mặt), liên kết với 28 ngân hàng trong nước cùng hơn 100 dịch vụ chấp nhận thanh toán, từ thu hộ - chi hộ (thanh toán tiền điện, nước, điện thoại, internet, cho vay cá nhân) cho tới mua vé máy bay, vé xem phim. Tổng giá trị giao dịch qua ví Momo năm 2015 là 150 triệu đô la Mỹ. “Mục tiêu của chúng tôi là phát triển lên 11 ngàn điểm giao dịch khắp cả nước và thu hút từ 5 - 7 triệu người dùng trong hai năm tới,” ông Phạm Thành Đức, tổng giám đốc Momo phát biểu tại buổi nhận đầu tư vào tháng 3.2016.

Lúc mới thành lập, Mobivi triển khai mô hình ví điện tử. “Năm 2007, ở San Francisco, nghe anh Dung Tấn Trung nói về mô hình ví điện tử Mobivi, tôi thấy hay quá nên bỏ chức giám đốc sản phẩm của Microsoft, về Việt Nam cùng phát triển Mobivi,” Trần Thanh Nam, nhà sáng lập dịch vụ thanh toán trên di động Moca nói về quyết định tham gia đồng sáng lập Mobivi. Nhưng Việt Phú hiện nay không đầu tư nhiều nguồn lực cho Mobivi mà chuyển hướng sang dịch vụ tài chính cá nhân iCare Benefits. Lý do, theo bà Phạm Thị Minh Tâm, giám đốc vận hành iCare Benefits chia sẻ: “Thị trường ví điện tử hiện nay là một đại dương đỏ thẫm với quá nhiều đơn vị tham gia, và đầu tư rất nhiều tiền để phát triển.”

Không giống như Mobivi, mục tiêu ban đầu của M_Service khi xây dựng Momo không theo mô hình ví điện tử. Những năm 2000 là khoảng thời gian thị trường viễn thông Việt Nam hoạt động khá nhộn nhịp, với sự góp mặt của bảy nhà mạng. Nhận thấy mỗi nhà mạng có cách tính thời gian sử dụng dịch vụ (airtime) khác nhau, năm 2007, bốn công ty ở nhiều lĩnh vực liên kết thành lập M_Service, phát triển thương hiệu Momo để phân phối SIM đa năng, cung cấp dịch vụ nạp tiền trả trước cho các nhà mạng (M_Service từ chối tiết lộ các đối tác). Đến năm 2009, Momo đã có 100 ngàn đại lý. “Việc bán hàng và thu tiền của 100 ngàn đại lý là rất phức tạp, vì vậy khi đó chúng tôi mới hình thành ý tưởng phát triển ví điện tử để các đại lý thanh toán cho chúng tôi,” ông Diệp kể.

Có giải pháp thanh toán, Momo tính chuyện mở rộng và tìm kiếm cơ hội mới. “Chúng tôi tham khảo từ nhiều nguồn, đặc biệt là hiệp hội Thông tin di động toàn cầu (GSMA), về mô hình tài chính nhúng (financial inclusion). Theo đó, nếu có thể cung cấp dịch vụ dịch vụ tài chính trên nền di động, biến di động thành điểm bán hàng, giúp cho vài chục triệu người tiếp cận được dịch vụ tài chính là một giấc mơ tốt,” ông Diệp chia sẻ. Từ đó, dịch vụ ví điện tử Momo ra đời.

Có nhu cầu nhưng thị trường thanh toán chưa thể phát triển vì nhiều lý do. Thay đổi thói quen thanh toán bằng tiền mặt rất khó nếu không tạo dựng được lòng tin. Một điều quan trọng không kém là dịch vụ phải đa dạng, phong phú. Từ Mỹ trở về, trong giai đoạn 2007 - 2009, Nam phụ trách thiết kế sản phẩm và nghiên cứu thị trường cho Mobivi. Sau thời gian nghiên cứu thị trường, anh nhận thấy khả năng triển khai mô hình ra thị trường rất khó thuyết phục người dùng bỏ tiền vào ví để chi tiêu. “Việc bỏ tiền vào ví cho người khác giữ đòi hỏi lòng tin phải rất tốt, người dùng phải có động lực rất mạnh về lợi ích. Trong khi giá trị của ví điện tử chỉ là tiện ích, nhưng thanh toán bằng tiền mặt cũng có tiện ích,” Nam kể.

“Thời gian đó việc phát triển thị trường rất khó khăn do thiếu nhiều dịch vụ, thương mại điện tử cũng chưa phát triển, vì vậy người dùng dù không bỏ đi thì cũng không có dịch vụ gì để dùng. Và đó cũng chưa phải thời điểm khách hàng làm quen với việc thanh toán trực tuyến,” ông Diệp nói. Các nhà phát triển như Mobivi, Momo đều nhìn nhận, thực hiện phương án phát triển các điểm dịch vụ thanh toán ví đủ nhiều thì “mất rất nhiều thời gian và công sức.” Sau khi không thuyết phục được ông Trung thay đổi mô hình, Nam rời Mobivi.

Momo tiếp tục theo đuổi mô hình ví điện tử vì họ vẫn có được dòng tiền từ doanh thu dịch vụ nạp tiền SIM đa năng. Năm 2013, Momo nhận được hơn năm triệu đô la Mỹ đầu tư từ ngân hàng Goldman Sachs để mở rộng dịch vụ và đối tượng khách hàng. Từ năm 2013 - 2015, cùng với việc phát triển thị trường của ví điện tử, Momo phối hợp cùng Vietcombank triển khai dịch vụ chuyển tiền ở tỉnh để người dân vùng sâu, vùng xa có thể tiếp cận được dịch vụ tài chính với những giao dịch nhỏ thông qua các điểm giao dịch vật lý.

Sau cuộc chiến tạo dòng tiền, những dịch vụ thanh toán trực tuyến như Momo, Payoo, hay VnPay đã có thể bắt đầu nghĩ đến miếng bánh lớn hơn: thanh toán thẻ. Thị trường này năm 2015 có giá trị giao dịch hơn 210 ngàn tỉ đồng (gần 10 tỉ đô la Mỹ) qua hệ thống của Banknetvn (sau khi sáp nhập với hệ thống Smartlink đổi tên thành NAPAS). Sau khi nhận đầu tư năm 2016, Momo chú trọng vào phát triển thanh toán thương mại điện tử, thúc đẩy các phương tiện thanh toán qua ví Momo. “Tuỳ vào điều kiện thị trường để điều chỉnh liên tục”, đó là cách Momo giải thích cho việc thay đổi chiến lược liên tục để phù hợp với tầm nhìn của mình.

Trong các thông cáo của mình, Momo luôn tuyên bố không phải là đối thủ của các ngân hàng, mà chỉ là “cánh tay nối dài của ngân hàng, mang hàng hoá, dịch vụ đi bán với dòng tiền luân chuyển từ các ngân hàng.” Điều này không xóa được thực tế khi lượng tiền nạp vào ví điện tử của vài triệu người dùng có giá trị tương đương một ngân hàng nhỏ. Liệu các ngân hàng có cảm thấy bị đe dọa?

“Nếu làm ví điện tử thì vai trò của ngân hàng quá ít, trong khi vai trò nhà phát triển quá lớn, điều này dễ gây ra sự quan ngại từ phía ngân hàng”, kinh nghiệm 5 năm làm phó tổng giám đốc vận hành ngân hàng Hàng hải của Trần Thanh Nam đã giúp anh nhận ra điều này, trước khi bắt đầu phát triển sản phẩm Moca năm 2013. Về cơ bản, Moca là một dịch vụ thanh toán giống ví điện tử nhưng dành cho người có sẵn tài khoản thẻ ngân hàng, chỉ cần liên kết thẻ vào ứng dụng là có thể thanh toán qua mã QR hoặc hệ thống kết nối tầm gần (NFC) mà không cần phải nạp tiền. “Khi mình không giữ tiền của khách hàng thì ngân hàng dễ ủng hộ vì họ không thấy bị đe doạ và giúp họ tăng thanh toán phi tiền mặt trong hệ thống ngân hàng lên,” Nam chia sẻ. Không những vậy, anh còn sử dụng ngân hàng như đồng minh của mình.

Theo phân tích của Nam, các ngân hàng đã đầu tư rất nhiều vào hệ thống thẻ, nhưng nó chưa phát huy giá trị như một công cụ thanh toán mà để rút tiền là chính, trong khi chi phí dành cho tiền mặt của các ngân hàng rất lớn mà lại không sinh lời. Nếu có thể giúp thẻ có thêm nhiều tiện ích thanh toán thì người dùng sẽ bớt rút tiền mặt, tăng lượng tiền gửi không phải dưới dạng tiền mặt, chưa kể giúp ngân hàng tiết kiệm chi phí với dòng tiền từ người bán hàng sẽ chảy đều đặn qua tài khoản. “Vì vậy ngân hàng sẽ ủng hộ những giải pháp thanh toán qua thẻ mà không phải đầu tư thiết bị, người dùng không phải nạp tiền vào đâu cả, đồng thời giảm rào cản chấp nhận tiện ích ở mức thấp nhất có thể,” Nam mô tả về cách thức vận hành của Moca. Dù đã giải được bài toán về mối quan hệ giữa các giải pháp thanh toán trực tuyến với ngân hàng, nhưng sự khác biệt này có thể đem về thành công cho Moca hay không thì vẫn phải chờ thị trường quyết định.

Đánh giá thị trường thương mại điện tử đang dần hoạt động ổn định, lượng người dùng có tài khoản ngân hàng đang tăng lên, cùng với xu hướng sử dụng các thiết bị thông minh cá nhân nhiều hơn, Trần Thanh Nam cho rằng vấn đề tiếp theo của thị trường thanh toán trực tuyến là “người dùng là ai và họ cần gì chứ không phải tôi có cái gì, phải tìm hiểu nhu cầu mua sắm thực sự là gì và tìm phân khúc dễ thuyết phục người dùng quen với thanh toán trực tuyến”. Mặc dù mới gia nhập một thị trường đang có rất nhiều tay chơi tham gia, cùng vô số dịch vụ, tiện ích cho người dùng, nhưng anh khẳng định: “Cơ hội và thách thức vẫn còn nguyên. Vấn đề là các dịch vụ nhiều không quan trọng, mà mấu chốt cuối cùng là chưa có ai đáp ứng được nhu cầu thực của thị trường và người tiêu dùng.”

"Giỏi hơn người khác không có gì vĩ đại; điều vĩ đại thực sự là vượt qua chính mình.". ---- Ernest Hemingway

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 52 tháng 09.2017

 Số 52 tháng 09.2017

TƯƠNG LAI CỦA GIÁO DỤC

CÁC DOANH NGHIỆP ĐANG ĐẦU TƯ VÀO THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC VIỆT NAM SẼ ĐEM LẠI NHỮNG THAY ĐỔI GÌ ?

DANH SÁCH ĐẠI HỌC TỐT NHẤT MỸ • GIÀU NHẤT SINGAPORE

Các số báo khác