Ngân hàng trong túi - ảnh 1

Giữa tháng 9/2017, ứng dụng Samsung Pay chính thức ra mắt tại thị trường Việt Nam, cùng với sự hợp tác của một loạt ngân hàng lớn cả quốc doanh và thương mại như Vietcombank, BIDV, Sacombank,.. Công nghệ truyền dữ liệu bảo mật từ tính MST và giao tiếp không dây tầm gần NFC trang bị trên những dòng máy hỗ trợ cho Samsung Pay như S8 hay Note8, có thể giao tiếp trực tiếp với hầu hết thiết bị POS hiện tại, và biến chiếc điện thoại thành một chiếc thẻ thay thế tất cả thẻ của ngân hàng trong ví bạn.

Nằm gọn trong một tầng của một tòa nhà tại quận 7, quy mô 300 nhân viên của MoMo là một con số vô cùng nhỏ , chỉ bằng khoảng 1/5 số lượng nhân viên trong bộ phận bán lẻ của các ngân hàng thương mại hàng đầu. Phòng làm việc của CEO Phạm Thành Đức diện tích chưa đầy 20m2, rất nhỏ so với phòng làm việc của các giám đốc ngân hàng truyền thống. Có một tương quan tương xứng giữa ngành thanh toán điện tử và ngân hàng hiện tại, nhỏ gọn và linh hoạt bên cạnh nhưng thể chế tài chính cồng kềnh.

MoMo hiện được coi là nhà cung cấp ví điện tử di động lớn nhất Việt Nam, cung cấp các dịch vụ tiện ích chuyển tiền, thanh toán hóa đơn, thu chi hộ và thương mại trên di động. Năm 2013, Goldman Sachs đã đầu tư 5,75 triệu USD vào MoMo, và M-Service huy động thêm 28 triệu USD nữa trong vòng gọi vốn thứ hai từ quỹ Standard Chartered Private Equity và Goldman Sachs vào năm 2016.

Lĩnh vực công nghệ tài chính, hay vẫn gọi là fintech, đang khuấy động ngành ngân hàng tại Việt Nam. Cho đến giờ chỉ riêng trong lĩnh vực thanh toán trực tuyến, Việt Nam đã có hơn 20 công ty fintech, một con số không hề nhỏ nếu so sánh với các thị trường khác ở Đông Nam Á, và nhất là nếu so với số lượng ứng dụng có thể nằm trên một màn hình di động.

Số liệu từ NHNN Việt Nam cho biết, có khoảng 1,84 triệu người dùng ví điện tử với tổng khối lượng giao dịch đạt 1,1 tỷ USD vào cuối năm 2013. Nhưng vào năm 2015, con số này đã tăng lên 3 triệu người dùng. Theo công bố của MoMo, đến cuối tháng 9.2017 đã có 5 triệu người cài đặt ứng dụng ví điện tử MoMo. Những con số, dù có thể chưa thật sự khớp nhau do phương pháp thống kê khác biệt, nhưng đều cho thấy một bức tranh về tốc độ tăng trưởng người dùng hấp dẫn.

Ngân hàng trong túi - ảnh 2

Zalo Pay do ông Lê Hồng Minh (phải) phụ trách có chỗ dựa từ nền tảng Zalo hiện có 80 triệu người dùng do Vương Quang Khải (trái) phụ trách.

Tăng trưởng kinh tế kéo theo quá trình đô thị hóa, tiến bộ công nghệ, và các ngân hàng chậm thay đổi là ba yếu tố đang thúc đẩy Việt Nam tiến nhanh trong linh vực fintech.

Sự dịch chuyển của đời sống đô thị đã làm cho nhu cầu với fintech xuất hiện một cách tự nhiên với nhiều nhóm công dân. Chẳng hạn chỉ trong vòng 10 năm (2007-2016) dân số thành phố Hồ Chí Minh đã tăng từ 6 triệu người lên xấp xỉ 9 triệu người, theo số liệu của tổng cục thống kê. Một phần rất lớn trong số đó là lực lượng lao động tăng thêm từ những người trẻ tuổi. Quá trình di cư vào các đô thị của họ gắn liền với việc thường xuyên di chuyển chỗ ở và giờ giấc thất thường. Các dịch vụ thu hóa đơn điện thoại hay điện, nước trở nên khó khăn hơn với nhóm khách hàng này. Họ cũng khó đủ điều kiện tín dụng để tiếp cận các khoản vay. Các công ty fintech theo nhiều cách đang có mặt để lấp vào những khoảng trống này với các dịch vụ cho vay ngang hàng và ví điện tử.

Các nhà cung cấp giải pháp ví điện tử đang trông đợi vào việc tận dụng những khoảng trống hiện tại cũng như mức độ sử dụng công nghệ, và điện thoại di động đặc biệt sẽ đóng vai trò là phương tiện cho thanh toán và hoạt động ngân hàng. Ví thanh toán bằng thẻ vẫn ít phổ biến ở Việt Nam khi nhóm thu nhập thấp khó tiếp cận với thẻ credit hay debit, nhưng họ vẫn cần các dịch vụ thanh toán và ngân hàng cơ bản.

Thanh toán đang là lĩnh vực hấp dẫn nhất, chiếm hầu hết các hoạt động trong ngành fintech với thị trường Việt Nam. Số người dùng ví điện tử cũng được dự báo sẽ vượt qua cột mốc 10 triệu người vào năm 2020.

Theo ông Lê Hồng Minh, CEO của VNG, thanh toán là nhu cầu cơ bản đối với người dùng. Trong một thị trường mà các dịch vụ tài chính cá nhân còn chưa phát triển như ở Việt Nam, hầu hết các lĩnh vực fintech đang hướng đến thì thậm chí nhiều người dân còn chưa trở thành nhu cầu thường xuyên, ví dụ như bảo hiểm. Đây cũng là lý do VNG đã chọn thanh toán để tiến vào ngành fintech với ứng dụng ví điện tử ZaloPay. Mặc dù mới triển khai lĩnh vực thanh toán chưa lâu và khá lặng lẽ so với các ứng dụng khác, nhưng rất nhiều con mắt đang nhìn vào ZaloPay như một tay chơi lớn tiềm tàng, do năng lực triển khai và khả năng theo đuổi sản phẩm dẻo dai của VNG vốn đã được chứng minh qua nhiều sản phẩm.

Ngân hàng trong túi - ảnh 3

Sự thành công của các ứng dụng thanh toán một phần đến từ việc các ngân hàng chậm chạp trong cung cấp các giải pháp thanh toán di động đơn giản và tiện lợi. Các ứng dụng e-banking của các ngân hàng về bản chất để cải thiện trải nghiệm người dùng trên một hệ thống sẵn có chứ không đáp ứng các nhu cầu mới phát sinh. Một vài ngân hàng thương mại hiện đang cố gắng để xây dựng lại các ngân hàng số cho riêng họ, như VPBank với Timo và Maritime Bank với MEED.

Timo, viết tắt của Time và Money, ra mắt năm 2015 như một ngân hàng số duy nhất, hoạt động bằng giấy phép ngân hàng của VPBank. Trong khi đó, MEED, một công ty công nghệ có trụ sở tại Mỹ cung cấp nền tảng tài chính toàn cầu cho các tổ chức tài chính, cung cấp nền tảng ngân hàng di động cho Maritime Bank.

Sự phát triển của doanh nghiệp ví điện tử, cũng như khởi động chậm công nghệ ngân hàng số đặt ngân hàng trước sự lựa chọn: hoặc tự phát triển ví di động của ngân hàng hoặc trở thành đối tác với các ví điện tử lớn trên thị trường.

Dù làm cách nào thì thách thức lớn với ngân hàng cũng như các công ty thanh toán là thay đổi hành vi của khách hàng. Sự chuyển hướng liên tục của nhà phát triển MoMo từ năm 2007 đến nay phần nào cho thấy con đường gập ghềnh có nhiều khúc ngoặt của ví điện tử. M_Service, công ty hiện sở hữu ứng dụng thanh toán di động MoMo, theo giấy phép thành lập năm 2007. Khởi đầu M_Service chuyển hướng vào cung cấp dịch vụ giải pháp nạp tiền nhưng nhanh chóng đối mặt với bài toán quản lý số lượng đại lý lên đến cả trăm ngàn. Năm 2009 công ty bắt tay với Vinaphone xây dựng ví điện tử dựa trên thẻ SIM, nhưng vướng phải độc quyền của hãng viễn thông, khách hàng phải chuyển sang một nhà khai thác mới nếu họ muốn sửdụng ví điện tử tương ứng.

Năm 2014 có vẻ như là một năm thay đổi hoàn toàn của M_Service với ứng dụng MoMo. Khởi đầu với 500 đại lý và bắt tay với Vietcombank để cung cấp dịch vụ chuyển tiền mặt tại điểm giao dịch. Các đại lý của MoMo sử dụng ví điện tử để cung cấp dịch vụ thanh toán và chuyển tiền cho những người không sử dụng ngân hàng ở các vùng nông thôn.

Ngân hàng trong túi - ảnh 4

Phạm Thành Đức, tổng giám đốc MoMo.

Mặc dù khái niệm ví điện tử đã có khoảng 10 năm tại Việt Nam, nhưng từ lúc xuất hiện đến giờ khái niệm này đã có sự dịch chuyển.

Khởi đầu vào khoảng 2007 và gia tăng mạnh trong khoảng thời gian từ năm 2010 đến năm 2014, sự phát triển ban đầu của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ thanh toán điện tử ở Việt Nam xây trên viễn cảnh đầy lạc quan của ngành thương mại điện tử tại Việt Nam. Cho đến tận thời điểm đó, khoảng trống về giải pháp thanh toán vẫn là mối băn khoăn lớn của các nhà phát triển thương mại điện tử, khi các loại thẻ tín dụng có thể sử dụng thanh toán online vẫn là một sản phẩm “xa xỉ” chưa dễ tiếp cận với người dùng.

Các giải pháp ví điện tử đầu tiên thực chất tập trung giải quyết cho bài toán này. Thị trường lần lượt chào đón Ngân Lượng, Bảo Kim, gắn liền với các sàn thương mại điện tử cụ thể như chodientu.vn, vatgia.vn.
Nhưng nhóm khách hàng thương mại điện tử trên thực tế cho đến giờ vẫn chưa thể là động lực phát triển cho mô hình kinh doanh này. Hiện tại ước tính tỉ lệ giao dịch mua sắm online thông qua các ứng dụng thanh toán di động vẫn thấp hơn 7%. Ngay cả khi thị trường thẻ của Việt Nam có sự bứt phá mạnh mẽ thì lối thoát cho thanh toán của thương mại điện tử cuối cùng lại đến từ việc thanh toán trực tiếp khi nhận hàng (COD). Các doanh nghiệp fintech buộc phải mở rộng phạm vi dịch vụ của họ, chủ yếu là thanh toán thẻ game, bảo hiểm và một vài dịch vụ tài chính khác.

Nhưng giờ đây, khái niệm ví điện tử đang tiến hoá.
Cùng với sự phát triển của smartphone, các ứng dụng ví điện tử đã dần tập trung hơn vào khái niệm ứng dụng thanh toán mobile, và ngày càng định hình rõ vai trò trung gian giữa ngân hàng với người dùng cuối khi tập trung vào phần “thanh toán”, nghĩa là các khoản tiền nhỏ chi trả ngay lập tức cho các hóa đơn mua sắm hay sử dụng dịch vụ. “Các ngân hàng hiện không còn vấn đề trong việc kết nối với các ứng dụng thanh toán nữa. Các ứng dụng như MoMo làm tài khoản của ngân hàng trở nên ‘active’ hơn. Trong khi đó, lại giảm tải cho phần lõi của hệ thống ngân hàng,” ông Phạm Thành Đức, CEO của MoMo cho biết.

Ngân hàng trong túi - ảnh 5

Dấu hiệu tích cực là các ngân hàng đã không còn e ngại khi kết nối với các ứng dụng thanh toán nữa. Nhưng tăng cường hiệu suất kết nối với các ngân hàng vẫn còn là bài toán lớn của các ứng dụng. 

Theo ông Lê Hồng Minh, các ứng dụng thanh toán cần phải ngày càng khai thông được hành vi thanh toán của khách hàng với ngân hàng. Theo một nghĩa nào đó, ngân hàng cần phải được nối liền với chiếc điện thoại trong túi quần bạn, và một người đi ra khỏi nhà chỉ cần mang theo duy nhất chiếc điện thoại di động là đáp ứng đủ cho tất cả các nhu cầu giao dịch trong ngày.

Theo hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, năm 2016, 83% giao dịch thẻ ATM là để rút tiền mặt. Chưa tới 17% giao dịch là chuyển tiền và chỉ 0,3% là thanh toán POS. Mức độ thâm nhập của việc thanh toán tiền ngay tại điểm bán (EFTPOS) trên một triệu dân ở Việt Nam chỉ bằng một nửa so với Thái Lan và thấp hơn năm lần so với Malaysia.

Nhiệm vụ của các ứng dụng ví là thay đổi tình trạng này. Thay vì việc rút một lượng lớn tiền mặt ra khỏi tài khoản để tiêu dần, các ứng dụng thanh toán cần đảm bảo tiền từ ngân hàng luôn có thể nhanh chóng chuyển thành tiền chi tiêu khi cần thiết.

Điều đó làm cho lượng tiền mặt trung bình rời khỏi ngân hàng thấp xuống, và đồng tiền sẽ được hệ thống sử dụng hiệu quả hơn cả với ngân hàng và người tiêu dùng. Ông Minh tin điều đó cũng hiệu quả hơn nhiều cho các doanh nghiệp cung cấp ứng dụng ví điện tử nếu đặt cạnh việc nộp tiền mặt từ các điểm nạp tiền. Trên thực tế dù có hơn 4.000 đại lý nạp tiền, tạo ra một lượng giao dịch đáng kể, hiện tại, đại diện MoMo thừa nhận lượng khách hàng nạp tiền vào ví từ tài khoản ngân hàng vượt xa lượng nạp thông qua đại lý.

Sự hoạt động nhộn nhịp của các công ty fintech đang làm các ngân hàng trở nên năng động hơn. Các ngân hàng, sau phút đầu lo ngại ví điện tử sẽ lấn sân các dịch vụ ngân hàng, đã nhận ra vấn đề là làm thế nào để có thể hấp thụ được các sáng tạo từ fintech đang nở rộ quanh mình.

Cái khó nhất và cũng là điều thú vị nhất với các nhà phát triển sản phẩm như MoMo hay ZaloPay, là sẽ không bao giờ có đủ thông tin về thị trường. Các sản phẩm phát triển trên hình dung về hình dạng thị trường tương lai của nhóm lãnh đạo dẫn dắt sản phẩm.

Cho đến giờ, mới chỉ có MoMo tuyên bố đã có được dòng tiền thu về từ các giao dịch của bên bán hàng. Tuy nhiên, không thể đoán trước dòng tiền này sẽ mở rộng hay chuyển hướng ra sao trong tương lai. Mặc dù đang phát triển mạnh trong tầng lớp trung lưu tại các thành phố, song con mắt của nhà cung ứng dịch vụ như MoMo chưa bao giờ rời khỏi nhóm khách hàng ở nông thôn. Dịch vụ ngân hàng thường không phổ biến ở các khu vực hẻo lánh, và MoMo muốn khai thác dịch vụ thanh toán mà không dựa vào các ngân hàng hoặc cơ sở hạ tầng chính thức.

Ở Việt Nam, có cả chục ví điện tử khác nhau đang giành giật để trở thành chiếc ví tiền của người tiêu dùng. Sự tồn tại của quá nhiều nền tảng cạnh tranh vì một nhóm khách hàng nhỏ khiến nhiều ví phải bán mình hoặc đóng cửa. Ông Phạm Thành Đức tin rằng sự hợp nhất ngành này sẽ sớm diễn ra.

Ngân hàng trong túi - ảnh 6

Phạm Thành Đức, tổng giám đốc MoMo.

Chỉ có các giải pháp thật sự hữu ích, đa dạng và quan trọng là tiềm lực tài chính đủ để đeo đuổi và duy trì mục tiêu lâu dài mới có hi vọng tồn tại. Trong số hơn 20 doanh nghiệp thanh toán, không có nhiều doanh nghiệp hội tụ các điều kiện cơ bản như vậy. MoMo có nguồn lực tài chính và khả năng công nghệ để tiếp tục cuộc chơi, và đã tích lũy được một lượng người dùng đáng kể để có thể khai phá những mô hình mới. MoMo vẫn đang tập trung vào việc cải thiện trải nghiệm khách hàng để giữ chắc và mở rộng số người dùng của mình. Nhưng ứng dụng này vẫn còn phải tập trung vào việc mở rộng các điểm chấp nhận thanh toán để gia tăng khả năng phục vụ và tần suất sử dụng ứng dụng của người dùng.

Zalo Pay có lợi thế là có sẵn hệ sinh thái, có xuất phát là ứng dụng gọi điện thoại kiêm mạng xã hội gắn liền với mobile Zalo. Vì vậy còn một thị trường mà Zalo có vẻ sẽ nhắm tới dù chưa chính thức nói ra là các hình thức chuyển tiền và cho vay ngang hàng. Tuy nhiên, hiện Zalo Pay mới chỉ có hơn 20 ngàn người dùng và con đường còn rất dài. Bên cạnh đó các ứng dụng như Moca, Timo hay các cổng thanh toán như Bảo Kim, 1Pay cũng đã chứng tỏ độ dẻo dai và năng động.

Nhưng thị trường Việt Nam không chỉ có các tay chơi nội địa. Các fintech lớn nước ngoài cũng rục rịch đặt chân vào Việt Nam dưới nhiều hình thức. Và đặc biệt là người Trung Quốc cũng đang phủ bóng lên thị trường.

Các công ty fintech hàng đầu Trung Quốc, từ trước tới giờ luôn cố gắng mở rộng lãnh địa mới ra ngoài đường biên giới. Alipay, Wechat Pay vốn đã hoạt động trong khu vực và trực tiếp mua lại các doanh nghiệp thanh toán hoặc đầu tư vào các hệ sinh thái thương mại điện tử. Ant thì đang đầu tư vào các công ty tài chính di động ở Ấn Độ, Hàn Quốc và Thái Lan.

Tuy nhiên theo ông Phạm Thành Đức, các công ty Trung Quốc, để tái lập thành công của họ ở các thị trường nước ngoài sẽ không nhanh chóng. Những gì họ đã từng xây dựng là nhằm giải quyết cụ thể những bất cập của hệ thống tài chính Trung Quốc. Với các hoạt động chạm vào lõi của hệ thống ngân hàng ở thị trường bên ngoài Trung Quốc như Việt Nam, họ vẫn sẽ phải mất khá nhiều thời gian cho việc đáp ứng các quy định tại nước sở tại bên cạnh việc địa phương hóa cách tiếp cận cho sản phẩm của mình. Ông Đức cho rằng những tay chơi lớn như Alipay nếu vào Việt Nam sẽ không bắt đầu từ con số 0 mà sẽ chọn phương thức mua lại một công ty nào đó đang hoạt động.

Nhưng dù chưa vào chính thức tiến vào Việt Nam, thì các công ty Trung Quốc cũng đang tạo cảm hứng rất lớn khi cho thấy các fintech có thể làm những gì. Họ cho thấy những công ty nhỏ và không có gì trong tay so vơi ngân hàng có thể biến điểm yếu này thành một lợi thế ra sao bằng cách nhảy thẳng đến những mô hình hoạt động ngân hàng mới với hành vi người dùng khác biệt. Những hướng đi đã khai mở tại thị trường này cũng cho thấy một viễn cảnh về sự sáp nhập toàn diện, khi các chức năng thanh toán, cho vay và đầu tư sẽ được tích hợp trên ứng dụng di động. Các hoạt động ngân hàng với người dùng sẽ thực sự nằm trong túi quần.

Ngân hàng trong túi - ảnh 7