Đánh thức thần lực - ảnh 1

ê Thị Thái Tần (Tan Le), 40 tuổi, không định trở thành doanh nhân công nghệ cho tới khi cô 22 tuổi. Cô sinh viên có những thành tích xuất sắc trong học tập và được nhiều người Việt Nam ở Úc biết đến vì các hoạt động hỗ trợ cộng đồng yêu thích ngành luật hơn, vì lĩnh vực này giúp cô hiểu hơn về xã hội Úc, nơi cô đến năm bốn tuổi cùng mẹ từ khu quận 5, Sài Gòn.

Nhưng giờ đây, Tần đang sáng tạo và kinh doanh trong một lĩnh vực hoàn toàn khác với nền tảng học vấn và đam mê thời đại học của mình. Công ty Emotiv Inc. có trụ sở tại San Francisco (Mỹ) mà cô đồng sáng lập năm 2011 đang hoạt động trong lĩnh vực tin – sinh học (bioinformatics), với mục tiêu xây dựng nền tảng tin học về não bộ. Họ sử dụng công nghệ của các ngành toán học ứng dụng, tin học, thống kê, khoa học máy tính, trí tuệ nhân tạo, hóa học và hóa sinh để thúc đẩy khả năng của não bộ nhờ điện não đồ (EEG.) Công ty là một trong những nhà tiên phong trong việc phổ cập thiết bị EEG gọn nhẹ, ở quy mô lớn, dễ sử dụng. Với mạng lưới các lập trình viên và nhà nghiên cứu tại 120 quốc gia và lãnh thổ, theo đánh giá của iMotions (công ty cung cấp các giải pháp nghiên cứu sinh trắc học quy mô lớn tại Mỹ), Emotiv có liên quan tới khoảng 4.000 nghiên cứu xuất bản kể từ khi thành lập.

Công nghệ EEG có lịch sử phát triển từ những năm 1920, khi nhà tâm thần học người Đức Hans Berger phát minh ra thiết bị có thể phát hiện hoạt động điện của não thông qua các cảm biến được gắn trên da đầu. Ngành khoa học thần kinh giúp diễn dịch các tín hiệu này giờ đây đã phát triển mạnh. “Vấn đề đầu tiên với mỗi công ty khởi nghiệp là phải khám phá biên giới mới, và làm thế nào để có thể thay đổi toàn bộ một ngành, hay cải thiện hoạt động của các ngành hiện tại,” Tần nói với Forbes Việt Nam về lý do cô chọn lĩnh vực về não. Tần nhắm tới giải quyết ba thách thức lớn: giá thiết bị quá cao, cách sử dụng quá phức tạp cho số đông, dữ liệu phân tán.

Theo dõi não là loại hình công nghệ bao gồm ứng dụng của các thiết bị khác nhau để lưu ảnh hoặc theo dõi cấu trúc, chức năng hay dược lý học của não. Theo công ty nghiên cứu WiseGuy Report, thị trường toàn cầu cho các thiết bị theo dõi não dự kiến có tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) khoảng 5,6%, đạt tới hơn 10 ngàn tỉ đô la Mỹ vào năm 2023. Thế giới đang chứng kiến những thay đổi nhảy vọt về các thiết bị theo dõi não xét về tính lưu động, hiệu quả, chi phí, và bản chất can thiệp không xâm lấn khi sử dụng thiết bị. Từ chiếc máy EEG to và đắt đỏ (vài chục ngàn đô la Mỹ) và chỉ dành cho giới chuyên môn, Tần và các cộng sự muốn đưa loại công nghệ và máy móc này trở nên dễ tiếp cận hơn (giá vài trăm ngàn đô la Mỹ), dễ lắp đặt và sử dụng hơn cho số đông – quá trình mà cô gọi là “dân chủ hóa công nghệ”. Quá trình kết nối người dùng giúp họ có dữ liệu ở quy mô lớn trong thời gian thực và có thể thực hiện các nghiên cứu, thiết kế các thuật toán diễn giải, phân tích, dự báo, hay hợp tác với các tổ chức, doanh nghiệp nhằm cải thiện khả năng của não và điều trị các căn bệnh liên quan tới cấu trúc và chức năng não như trầm cảm, động kinh, rối loạn về khả năng học tập và Alzheimer’s.

Đánh thức thần lực - ảnh 2

Đó là tham vọng rất lớn, và cho dù là người rất thích xem phim khoa học viễn tưởng và thích những gì tưởng chừng hoang tưởng, khác thường, Tần không thuộc tuýp người thao thao ca ngợi sản phẩm của mình, mà tỏ ra khá dè dặt thận trọng. “Chị Tần là người rất thực tế,” Phạm Quốc Vinh, 31 tuổi, giám đốc văn phòng Emotiv Inc. tại Việt Nam, nơi có 35 nhân viên trong tổng số 50 nhân viên của toàn công ty cho biết. Hiện công ty đang đưa ra thị trường hai thiết bị đeo đầu là EPOC+ (dành cho giới nghiên cứu) và Insight (dành cho khách hàng thông thường), các phần mềm, và ứng dụng bản đồ hoạt động của não. Tần cho biết cô thi thoảng đeo thiết bị của mình để hiểu hơn về khả năng nhận thức, những nguyên nhân khiến cô căng thẳng và hiểu hơn về cách để có thể thực thi công việc tốt hơn.

Thị trường cho loại hình công nghệ “tự theo dõi” – “self – tracking” đang phát triển mạnh, với các thiết bị tiện dụng cho phép người dùng tự đo số liệu cơ thể mình để hiểu hơn về bản thân, từ dinh dưỡng, hoạt động thể chất, giấc ngủ, nhịp tim, huyết áp, chu kỳ sinh sản, nhiệt độ cơ thể, chất lượng không khí. Nhưng mảng theo dõi não người được xem là ít được đầu tư hơn, và thường chỉ giới hạn trong bệnh viện, phòng nghiên cứu chuyên biệt. Emotiv Inc. đang đứng ở trung tâm của cuộc cách mạng công nghệ 4.0, với công nghệ của họ có thể ứng dụng ở nhiều lĩnh vực, từ gaming tới truyền hình tương tác, tương tác giữa người và máy tính, hệ thống kiểm soát không cần dùng tay, các môi trường thích ứng thông minh, nghệ thuật, thiết kế, nghiên cứu thị trường, tâm lý, y tế, robotics, phương tiện di chuyển, an toàn giao thông, quốc phòng và an ninh. Đến nay, công ty cho biết họ có các khách hàng và đối tác là các công ty thuộc danh sách Fortune 500, các trường đại học lớn như Stanford, Harvard, và các tổ chức như NASA, National Geographic.

Đánh thức thần lực - ảnh 3

Tần trở thành luật sư của hãng luật Freehills, sau khi tốt nghiệp ĐH Monash năm 20 tuổi (1998), chuyên ngành luật và thương mại. Nhưng cô chỉ làm việc được một thời gian ngắn thì cảm thấy sức nóng của lĩnh vực khởi nghiệp công nghệ ở Úc ập tới và muốn tham gia vào lực lượng điều phối quá trình thay đổi công nghệ đó. Cô tin rằng thế giới tốt nhất là thế giới mà mình tự tạo ra cho mình. “Trong khi có rất nhiều thay đổi mạnh mẽ đang diễn ra, thì lực lượng thúc đẩy sự thay đổi đó chính là khoa học và công nghệ. Trừ phi bạn đầu tư nhiều thời gian công sức, bạn sẽ khó là một phần của nó, để tạo ra tương lai mà bạn muốn.” Tần muốn làm ra thứ chưa từng tồn tại.

Thời thơ ấu của Tần tại Footscray (Melbourne) là nơi cô chứng kiến sự cần mẫn của mẹ khi từ một người tay trắng trở thành chủ doanh nghiệp máy tính, chủ tiệm làm móng tay, rồi thị trưởng thành phố Maribyrnong và phó thị trưởng của Footscray. Cũng có không ít lần cô nhủ thầm trong tâm trí “ta sẽ vượt bọn mày” khi nghe thấy những lời trêu trọc “mắt hí” hay những khẩu hiệu graffiti trên tường “người châu Á, hãy biến về nhà đi.” Sau này, cô nhận ra: là một người ngoài cuộc không sao cả, thậm chí còn là ưu thế, “vì mình không có gì cả, mình không có cảm giác sở hữu hay gắn bó vào cái gì cả,” Tần thể hiện thái độ lạc quan như thế trong bài nói chuyện ở TED Talk cách nay tám năm. Thứ quan trọng nhất mà cô sở hữu chính là lòng quyết tâm vượt qua người khác và thoát khỏi tầng lớp lao động vất vả.

15 tuổi, Tần bắt đầu tham gia hội cộng đồng Việt Nam tại Footscray, nơi cung cấp dịch vụ đào tạo và hỗ trợ tìm việc làm cho thanh niên Úc gốc Việt, và trở thành chủ tịch của Australian – Vietnamese Service Resource Centre (tạm dịch là trung tâm Dịch vụ Nguồn lực Úc - Việt) năm 18 tuổi. Năm 1998, Tần được bầu là Thanh niên Úc tiêu biểu của năm, cơ hội giúp cô được nhiều người biết đến. Cô gặp Đỗ Hoài Nam khi đó đang theo học tại ĐH RMIT. Năm 2000, cùng với Duc Ngo và Duc Tran, họ đồng sáng lập và điều hành SASme, công ty cung cấp các nền tảng SMPP cho các hãng viễn thông và các trình đọc tin trực tuyến tại Úc. Một trong những bước ngoặt để công ty cất cánh là kết hợp với nhà báo Eddie McGuire, người dẫn chương trình Footy Show để công ty SASme cung cấp ứng dụng giúp cho người Úc bầu chọn Cầu thủ xuất sắc bằng tin nhắn, thay vì gọi điện thoại hay gửi thư qua bưu điện như trước. Ứng dụng giúp cho 30 ngàn người có thể bầu trong vài phút, thay vì chỉ có 12 ngàn người tham gia qua điện thoại hay thư. Sau dự án này, họ bán được sản phẩm cho các công ty viễn thông và phát triển rất nhanh. Họ bán công ty vào năm 2003, trở thành triệu phú.

Họ cùng tìm kiếm cơ hội tiếp theo. Tần kể cô gặp lại giáo sư Allan Snyder (hiện là giám đốc trung tâm nghiên cứu não tại ĐH Sydney), và ăn tối tại nhà ông, nơi cùng với Nam, họ nói chuyện về truyền thông và não bộ, và cùng hình thành ý tưởng ban đầu để lập Emotiv Systems. Tần muốn khám phá não bộ, phần mềm, công nghệ đám mây và những kết quả khi cho các lĩnh vực này kết hợp với nhau. Nhưng thách thức lớn nhất là làm thế nào kết hợp được những cá nhân xuất sắc để cùng giải quyết vấn đề này. Họ mời nhà phát minh người Úc Neil Weste đồng sáng lập công ty năm 2003. Neil là người đưa ra ý tưởng về cái tên Emotiv Systems và cũng là nhà đầu tư thiên thần cho công ty. Họ gây vốn Series A từ nhà đầu tư ở Úc và châu Á, cùng với các khoản tài trợ của chính phủ Úc cho ra phiên bản đầu tiên của EPOC, thiết bị đeo trên đầu dùng để thu và phân tích tín hiệu não bộ, qua đó giúp người dùng tương tác với phần mềm máy tính thông qua ý nghĩ vào năm 2009. Đây là một trong những thiết bị EEG đầu tiên có mặt trên thị trường thời điểm đó.

Ở Việt Nam, Nam (hiện là nhà đầu tư hàng loạt và là đồng sáng lập, chủ tịch của UP Coworking Space) đã mời Phạm Quốc Vinh tham gia Emotiv Systems năm 2010 khi anh vừa tốt nghiệp ngành Điện tử Y sinh (ĐH Bách khoa Hà Nội), và là thành viên trong nhóm kỹ sư đoạt giải Nhất Nhân tài Đất Việt năm 2010. Emotiv Systems đóng cửa cùng năm do hết tiền. Trong khi Nam tập trung vào hướng khác thì Tần vẫn tiếp tục niềm đam mê về não của mình.

Với các nền tảng công nghệ, mạng lưới, nhân sự công ty cũ, Tần kết hợp với tiến sĩ Geoff Mackellar trong vai trò CTO để thành lập Emotiv Lifesciences Inc năm 2011 (sau đổi tên thành Emotiv Inc năm 2013). Họ gây được 1,6 triệu đô la Mỹ từ đợt gây quỹ cộng đồng trên Kickstarter (4.416 người đồng ý đầu tư để biến sản phẩm Insight – máy dành cho người dùng thông thường – thành thực tế). Năm 2015, họ có thêm The Walt Disney Company và Techstars là cổ đông. Cùng với việc mở rộng mạng lưới các nhà phát triển, nhà nghiên cứu khắp thế giới, song song với việc tiếp tục phát triển sản phẩm phần cứng, họ phát triển nền tảng các ứng dụng và thuật toán để có thể diễn giải, phân tích, dự báo, phát hiện được trạng thái của người dùng, như cảm giác hưng phấn, vui buồn, tập trung, chú ý. Họ cũng tạo ra một cách thức khác để giao tiếp giữa người với máy tính. Thay vì cần bàn phím và chuột để điều khiển máy tính như trước thì giờ người dùng cần tập trung suy nghĩ về hành động hay trạng thái nào đó, họ có thể tương tác với máy tính bằng suy nghĩ và máy tính sẽ làm theo ý nghĩ của người dùng, mở ra cơ hội rất lớn trong hỗ trợ và cải thiện cuộc sống người có khiếm khuyết về cơ thể hay các ngành như game, quảng cáo, tiếp thị, vận tải...

Đánh thức thần lực - ảnh 4

“Để tìm được người giỏi, thì phải dành thời gian với họ và hiểu họ, biết được mong muốn trong sự nghiệp và cuộc sống, động lực và khát vọng của họ, và làm sao kết nối được những thứ đó với mục tiêu tầm nhìn của công ty,” Tần đúc kết về quá trình tìm kiếm cộng sự tài năng. Emotiv Inc. vừa có chủ tịch mới. Tiến sĩ, nhà khoa học về thần kinh và cựu thành viên ban điều hành của diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) Olivier Oullier là người mà Tần đã biết từ sáu năm nay. Trả lời Forbes Việt Nam, Olivier nói ông dùng EPOC+ rất nhiều cho các mục đích hàn lâm, dự án công nghiệp và nghệ thuật của mình. Cụ thể, ông ứng dụng cho các nghiên cứu về độ an toàn của hành khách khi đi tàu hỏa, chống thuốc lá, béo phì, tiêu dùng, cải thiện nội dung và cách giảng dạy tại trường học. Tại Emotiv, ông sẽ dẫn đầu mảng nghiên cứu về AI trong lĩnh vực nhận thức và cảm xúc, phát triển chiến lược và đối tác với các tên tuổi toàn cầu trong ngành công nghệ thần kinh để thúc đẩy tăng trưởng doanh thu.

“Nền tảng của chúng tôi có thể hỗ trợ lĩnh vực IoT và AI theo nhiều cách. Điều tuyệt vời với ngành công nghệ thần kinh (neuroinformatic) là dữ liệu hiện tại giúp bạn những thông tin chưa từng có và khả năng cá nhân hóa trải nghiệm trong môi trường IoT thông minh.” Tần hình dung ra các môi trường đó gần gũi như ở nhà, nơi mà hệ thống theo dõi có thể phát hiện bạn hơi thiếu tập trung, nó sẽ bật máy pha cà phê hay trà để bạn sảng khoải. Nếu hệ thống theo dõi thấy bạn hay hơi lạnh thì sẽ tự bật hệ thống sưởi, hay nếu bạn hơi căng thẳng thì nó có thể nhắc bạn thiền trong 60 giây để phục hồi sức khỏe. Xa hơn, khi bạn bước vào nhà và nghĩ tới bật đèn, thì đèn sẽ tự động bật. Hay một người bị tê liệt cơ thể chỉ cần nghĩ tới một việc gì đó thì có thể kết nối với thiết bị để làm được (như lái xe). Việc này đang dần trở thành hiện thực và sẽ phổ cập trong tương lai.

Là công ty tư nhân, Tần không tiết lộ doanh thu hay lợi nhuận của công ty. Doanh thu hiện tại của họ đến từ bán phần mềm và bán phần cứng, bên cạnh một lĩnh vực sẽ tạo ra bước ngoặt lớn trong thời gian tới là khả năng hiểu hơn các dữ liệu và mô hình kinh doanh đám mây. “Có thể có nhiều ứng dụng hơn một khi có nhiều dữ liệu hơn giúp cho khách hàng trả lời những thắc mắc về não bộ của họ,” Tần cho biết.

Robot đang trở nên thông minh hơn bao giờ hết và quá trình tự động hóa có thể thay thế khoảng 16% tổng số việc làm ở Mỹ vào năm 2025 và khoảng 30% ở Anh trong 15 năm tới. Tần lo lắng về thế giới tương lai với những bất ổn trên diện rộng, trong bối cảnh các lãnh đạo thế giới và cả mỗi cá nhân còn chưa chú ý đến cải thiện chất lượng con người để thích nghi. Tần tham gia vào cuộc chạy đua giữa người và máy, trong đó con người đang cố hiểu não bộ của mình hơn để trở nên hiệu suất hơn. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 – thể hiện qua sự tích hợp của các lĩnh vực vật lý, kỹ thuật số và sinh học – đang mở ra những cơ hội chưa từng có trong việc cải thiện chất lượng cuộc sống con người. Quá trình đưa não bộ đạt được hiệu suất cực đỉnh, theo Tần, mới đang ở bước đầu.

“Tôi cho rằng đến nay mình mới chạm tới bề mặt về khả năng của loại hình công nghệ này, và tôi không nghĩ mình đã đột phá được gì trong việc tiếp cận tiềm năng thực sự của nó.” Nhưng điều khiến cô tự hào là những cuộc sống của các cá nhân được cải thiện nhờ công nghệ của mình. Và điều khiến cô vui hơn cả là có nhiều công ty cùng tham gia trong lĩnh vực của mình. Thị trường nghiên cứu não người giờ đây đã rất cạnh tranh, có nhiều thiết bị tương tự như của Emotiv Inc., như Mindwave (Neurosky) và Muse (InteraXon) hay BrainWaveBank. Theo công ty tư vấn Stratistics MRC, thị trường EEG toàn cầu ước tính đạt tới 1.152 triệu đô la Mỹ vào năm 2022, tăng trưởng CAGR 8,6% từ năm 2016 – 2022, vì đầu tư R&D giúp đưa ra thị trường các thiết bị theo dõi não tinh vi hơn, nhu cầu cho não hoạt động hiệu quả hơn tăng hơn, các bệnh về não nhiều hơn, và sự hiểu biết của con người về các vấn đề tâm thần đã thúc đẩy tăng trưởng của thị trường.

Mái tóc đen dài, giọng nói nhẹ nhàng, Tần có vẻ ngoài của một cô gái Việt Nam truyền thống. Nhưng những người tiếp xúc với cô dễ nhận thấy cô thuộc mẫu người cứng rắn. Cô khiêm tốn khi so sánh với mẹ mình: “Xét về độ liều lĩnh khi tôi khởi nghiệp, tôi không là gì so với mẹ mình khi nhắc đến những dấu mốc cuộc sống của bà.” Trong khi bận rộn với những ý tưởng và sáng kiến, cô vẫn duy trì sở thích làm vườn vào cuối tuần cùng với người chồng làm trong ngành game máy tính và con mèo tên là Miabi ở San Francisco.

Đánh thức thần lực - ảnh 5

Đánh thức thần lực - ảnh 6