Năm 2018, Việt Nam trở thành thị trường IPO lớn nhất Đông Nam Á với số vốn mà các doanh nghiệp trong nước huy động được đạt 4,5 tỉ đô la Mỹ. Thương vụ chào bán cổ phần lần đầu của Vinhomes và Techcombank là hai trong số ba thương vụ lớn nhất Đông Nam Á trong năm qua. Forbes Việt Nam bình chọn đây là một trong 10 sự kiện kinh doanh nổi bật năm 2018. Bên cạnh các thương vụ thành công, thị trường IPO Việt Nam vẫn còn tồn tại những mặt hạn chế. Forbes Việt Nam có cuộc trao đổi với các nhà quan sát để bàn về thị trường này.

Forbes Việt Nam: Việt Nam trở thành thị trường IPO lớn nhất Đông Nam Á trong năm 2018. Theo ông, những yếu tố nào đã hấp dẫn giới đầu tư như vậy?

Ông Trương Hiền Phương - giám đốc chi nhánh TP.HCM, công ty chứng khoán KIS Việt Nam: Năm 2018 chính phủ cổ phần hóa, thoái vốn tại một số doanh nghiệp lớn, có thương hiệu và tiềm năng phát triển. Có những đợt thoái vốn ở những doanh nghiệp có tầm ảnh hưởng lớn như Vinamilk, Sabeco, PV Oil, PV Power, lọc hóa dầu Bình Sơn… Các nhà đầu tư nhận thấy tiềm năng nên họ nhanh tay đầu tư ngay khi các doanh nghiệp có thương hiệu tiến hành IPO. Mua cổ phần lần đầu lúc nào cũng có lợi hơn. Sau này, giá cổ phiếu có thể biến động, việc mua vào có thể gặp khó khăn hơn. Đó là một trong những nguyên nhân thúc đẩy doanh nghiệp nước ngoài đổ tiền vào mua doanh nghiệp Việt Nam trong các đợt IPO năm qua.

Ông Bùi Quang Tín - Tiến sĩ, CEO trường doanh nhân BizLight: Có vài lý do dẫn tới thành công. Thị trường chứng khoán tăng lên mức đỉnh vào đầu năm 2018 đã tạo nên động lực cho doanh nghiệp tiếp cận thị trường chứng khoán và nhà đầu tư có cơ hội sinh lời cao. Chính sách nhà nước đang trong cơ chế mở, giữa bối cảnh Việt Nam đang trong giai đoạn phê duyệt để gia nhập vào các hiệp định tự do thương mại. Cơ chế đó là động lực để doanh nghiệp có cơ hội phát triển. Nhà nước đang trong quá trình thay đổi pháp lý, nhiều quy định đang thay đổi, đặc biệt cắt giảm nhiều thủ tục hỗ trợ hoạt động kinh doanh.

Ông Vũ Hữu Điền - phó giám đốc đầu tư Dragon Capital: Cách đây vài năm, Nhà nước đẩy mạnh IPO và cũng sửa đổi quy định về IPO, khiến cho việc bán cổ phần diễn ra thuận lợi hơn. Nhà nước cũng thúc đẩy cổ phần hóa mạnh mẽ. Thị trường chứng khoán tăng trưởng trong giai đoạn đầu 2018 trở về trước cũng là môi trường tốt cho IPO. Năm ngoái, cũng có nhiều công ty tư nhân tận dụng cơ hội thị trường chứng khoán và kinh tế vĩ mô tốt để IPO, đặc biệt là nhóm ngân hàng và bất động sản. Lợi nhuận toàn thị trường tăng tới gần 25% trong năm ngoái. Nguồn vốn đầu tư nước ngoài gián tiếp khá lớn từ châu Âu và Hàn Quốc, trong đó Hàn Quốc chiếm ưu thế, làm cho thị trường khá sôi động. Nhưng sự thành công chỉ xảy ra vào cuối năm 2017, nửa đầu năm 2018. Các thương vụ xảy ra khá dồn dập trong thời gian ngắn, với giá trị cao. Nguồn cung trên thị trường nhiều, trong khi nguồn cầu có giới hạn.

Forbes Việt Nam: Các thương vụ IPO thành công trong nửa đầu năm nhưng về cuối năm thì không thành công, vậy đâu là nguyên nhân, liệu có phải do tác động của đợt sụt giảm của thị trường chứng khoán hay không?

Vũ Hữu Điền: Vì nguồn cung cổ phiếu nhiều nhưng cầu có giới hạn. Đã có nhiều thương vụ tiến hành trong nửa đầu năm 2018, nhiều thương vụ tiếp tục diễn ra trong nửa cuối năm, thì thị trường khó hấp thu hết. Khi thị trường chứng khoán tăng, các doanh nghiệp nhà nước đã định giá khá cao, chào bán giá trần, điển hình là Viglacera, làm cho giá thị trường thấp hơn nhiều so với giá bán. Thị trường chứng khoán biến động mạnh, cùng với định giá bán cao khiến doanh nghiệp khó bán vốn được.

Thêm nữa, việc thoái vốn không bán cổ phần chi phối, làm cho nhà đầu tư khó mua cổ phần với giá cao như vậy. Còn khi bán cổ phần chi phối thì người ta sẵn sàng trả giá cao để chi phối. Nhưng bán chi phối luôn dẫn đến không phải cổ phần hóa nữa mà là tư nhân hóa. Ví dụ là Vinaconex hay Sabeco, sau khi mua xong họ đưa người vào ban quản trị và doanh nghiệp trở thành doanh nghiệp nước ngoài.

Nhóm nhà đầu tư nước ngoài đầu tư theo chỉ số hoặc đầu tư ngắn hạn tăng lên. Nhóm đó phản ánh rất nhanh sự thay đổi trên thị trường chứng khoán quốc tế. Nếu thị trường quốc tế biến động sẽ ảnh hưởng tới thị trường trong nước. Đó là lý do thị trường thế giới có vấn đề lập tức ảnh hưởng đến Việt Nam. PE của thị trường Việt Nam từ 21 lần đã giảm xuống còn 15,5 lần hiện nay so với bốn quý gần nhất. Đến cuối năm 2018 còn khoảng trên 13 lần.

Vì sao Việt Nam trở thành thị trường IPO lớn nhất Đông Nam Á? - ảnh 1

  Ông Vũ Hữu Điền, phó giám đốc đầu tư Dragon Capital. Ảnh: Tư liệu

Trương Hiền Phương: Thị trường chứng khoán cũng là một trong những nguyên nhân góp phần. Nhưng IPO nửa năm đầu có nhiều doanh nghiệp nổi tiếng, nhiều tiềm năng phát triển lâu dài, thu hút sự quan tâm của các nhà đầu tư trong và ngoài nước. Ở nửa cuối năm, những doanh nghiệp IPO không có nhiều tiềm năng như thế. Thị trường chùng xuống khiến một số nhà đầu tư giảm bớt độ quan tâm, nhưng điều đó chỉ đúng với các nhà đầu tư cá nhân, họ thường đầu tư theo cảm tính. Còn các nhà đầu tư tổ chức muốn trở thành cổ đông chiến lược của doanh nghiệp về lâu dài, họ sẽ không quan tâm tới sự biến động trên thị trường. Theo số liệu của chứng khoán KIS Việt Nam, các nhà đầu tư nước ngoài đã mua ròng hơn 44.000 tỉ đồng trong năm 2018, dù thị trường chứng khoán có khá nhiều biến động.

Forbes Việt Nam: Trong những năm gần đây, chính phủ đẩy mạnh tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Ông đánh giá thế nào giữa mục tiêu nâng cao tính cạnh tranh cho doanh nghiệp nhà nước theo cơ chế thị trường với mục đích cần thêm vốn?

Bùi Quang Tín: Xuất phát từ nội tại doanh nghiệp nhà nước quá yếu nên phải đẩy mạnh để tái cơ cấu. Bản thân doanh nghiệp phải tự sống được, không thể dựa mãi vào bầu sữa ngân sách nhà nước. Khi tái cơ cấu, doanh nghiệp phải vận hành đúng nghĩa theo cơ chế thị trường. Nhà nước chỉ bảo hộ những lĩnh vực ảnh hưởng đến an ninh chính trị, thể chế... Ngoài ra, thoái vốn cũng sẽ một phần nào đó giúp ngân sách nhà nước có thêm tiền, thêm tài chính để tái cơ cấu kinh tế, cơ sở hạ tầng, đáp ứng chính sách lớn của nền kinh tế...

Trương Hiền Phương: Các doanh nghiệp nhà nước có nhiều lợi thế, ưu đãi, được thừa hưởng nguồn vốn từ trung ương nhưng tính hiệu quả không cao. Việc cổ phần hóa sẽ giảm dần phụ thuộc vào nhà nước và dịch chuyển từ mô hình được quản lý bởi cơ quan nhà nước sang mô hình vận động theo thị trường. Tức doanh nghiệp phải tự lên kế hoạch, tự tìm nguồn vốn, tự kinh doanh, vận dụng nguồn lực tạo ra lợi nhuận, lợi thế cạnh tranh. Nếu không làm được phải giải trình cổ đông và lãnh đạo sẽ bị thay thế. Tính cạnh tranh, tính thị trường cao hơn sẽ dẫn tới hiệu quả hơn. Thông qua cổ phần hóa, đôi khi doanh nghiệp tiếp nhận được nguồn lực từ nhà đầu tư, việc huy động vốn linh hoạt hơn.

Do đó, cổ phần hóa giúp doanh nghiệp nhà nước lớn mạnh hơn về nội lực, quan điểm, tư tưởng và tăng sức đề kháng của doanh nghiệp trong một thị trường ngày càng cạnh tranh. Tôi nghĩ chính phủ muốn tách biệt rõ dần hai khái niệm là chính phủ sẽ dần dần trở thành cơ quan quản lý nhiều hơn là cơ quan vừa quản lý vừa kinh doanh. Đã kinh doanh thì nên để doanh nghiệp trở về môi trường kinh doanh, được vận hành và quản lý bởi những người chuyên làm kinh doanh.

Vì sao Việt Nam trở thành thị trường IPO lớn nhất Đông Nam Á? - ảnh 2

Ông Trương Hiền Phương, giám đốc chi nhánh TP.HCM, công ty chứng khoán KIS Việt Nam. Ảnh: Tư liệu

Forbes Việt Nam: Nhiều công ty sau IPO đang gặp khó khăn trong việc tìm kiếm nhà đầu tư chiến lược; một số công ty khác khó tiến hành IPO do nhà đầu tư bị rào cản không thể trở thành cổ đông chiến lược.Vậy quy định hiện tại về IPO và nhà đầu tư chiến lược có quá bất cập?

Bùi Quang Tín: Trước khi trách quy định có gì bất cập, nhà đầu tư khi góp vốn đầu tư vào doanh nghiệp cần phải xem xét kỹ khả năng sinh lời, ưu thế cạnh tranh của doanh nghiệp đó trên thị trường. Thông tin doanh nghiệp có đủ minh bạch hay không. Khi nhà đầu tư góp vốn vào sẽ có cơ chế kiểm soát, đi kèm với đó là quyền lực tới đâu thì mới góp vốn phù hợp. Tính minh bạch thông tin cũng là một yếu tố không chỉ doanh nghiệp nhà nước mà nhiều doanh nghiệp tư nhân cũng chưa đảm bảo, tạo rào cản góp vốn.

Vì sao Việt Nam trở thành thị trường IPO lớn nhất Đông Nam Á? - ảnh 3

  Ông Bùi Quang Tín, Tiến sĩ, CEO trường doanh nhân BizLight. Ảnh:Tư liệu

Vũ Hữu Điền: Lý do lớn nhất là khi IPO lần đầu giá trúng đấu giá cao, mức này thường cao hơn so với giá đang giao dịch trên thị trường chứng khoán, trong khi quy định không được phép bán cổ phần công ty thấp hơn giá đấu thành công. Đó là nguyên nhân chính dẫn đến việc tìm kiếm nhà đầu tư chiến lược gặp khó. Thêm một nguyên nhân nữa, nếu doanh nghiệp chào bán cổ phần với tỷ lệ sở hữu thấp cũng khó thu hút được nhà đầu tư.  

Một vấn đề nữa nếu không tháo gỡ sẽ khó giúp các công ty IPO thành công. Sau khi IPO, Nhà nước quy định doanh nghiệp phải đăng ký giao dịch trên UPCoM, sau đó trong vòng một năm sẽ phải niêm yết trên thị trường chứng khoán. Nhưng nhiều doanh nghiệp sau khi IPO xong, không chịu đăng ký giao dịch và cũng không chịu niêm yết, như Tín Nghĩa, Vinatex… khiến cho các nhà đầu tư ngần ngại tham gia vào các cuộc đấu giá. Công ty bán 30% vốn thì chỉ đem niêm yết phần 30% đó thôi. Trong 30% bán đấu giá mà nước ngoài tham gia trên 49% thì sau khi niêm yết, nước ngoài không được phép mua mà chỉ được bán. Có những trường hợp không chịu niêm yết phần vốn còn lại, như Becamex, Tín Nghĩa, Idico. Điều này làm cản trở nhà đầu tư nước ngoài muốn tham gia mua bán cổ phiếu và có thể khiến cho các nhà đầu tư ngần ngại tham gia đấu giá trong tương lai.

Một vấn đề khác là room nước ngoài. Quy định của Việt Nam, nếu công ty hoạt động đa ngành, những ngành có ảnh hưởng thấp tới doanh nghiệp đó vẫn cho áp dụng trần room ngoại. Nhiều doanh nghiệp khóa room ngoại dựa theo quy định này, khiến cho nước ngoài ít có cơ hội tham gia đấu giá, đi ngược lại thông lệ quốc tế. Thế giới quy định ngành nghề nào ảnh hưởng trọng yếu tới công ty thì mới dựa vào ngành nghề đó để áp dụng room ngoại. Tôi đề xuất phải xem xét ngành đó chiếm bao nhiêu phần trăm doanh thu, lợi nhuận, có trọng yếu hay không, thay vì lấy ngành nghề có ảnh hưởng thấp nhất để xác định tỷ lệ room ngoại.

Forbes Việt Nam: Trong năm nay và năm tới, chính phủ cũng sẽ đẩy mạnh cổ phần hóa và tiếp tục thoái vốn khỏi doanh nghiệp Nhà nước. Ông nhận định cơ hội thành công của các thương vụ này như thế nào?

Trương Hiền Phương: Vấn đề thứ nhất, IPO các doanh nghiệp sắp tới có thành công hay không, tùy vào doanh nghiệp đó có thương hiệu, tên tuổi, tình hình hoạt động, tiềm năng tăng trưởng trong tương lai. Ví dụ MobiFone, VinaPhone, Viettel… đó là những doanh nghiệp đầu ngành đang có hoạt động tốt. Nếu năm tới chúng ta có kế hoạch IPO cho những doanh nghiệp này thì khả năng thành công cao. Thường các nhà đầu tư rất muốn sở hữu một doanh nghiệp tốt trong một quốc gia đang phát triển. Dòng vốn đầu tư cũng có thể đến từ các quỹ đầu tư có nguồn lực và bề dày hoạt động.

Vũ Hữu Điền: Thị trường chứng khoán sau khi giảm trong năm 2018, định giá trở nên hấp dẫn hơn, cho nên khả năng nhà đầu tư sẽ quay lại. Các thương vụ IPO sẽ quay trở lại nhưng sẽ không nóng như trước. Các công ty lớn cần bán vốn đã thực hiện rồi. Những công ty lớn khác chưa thấy có lộ trình bán trong thời gian ngắn tới, nên thị trường IPO có lẽ sẽ chưa sôi động lắm. Những công ty sẽ bán tiếp phần lớn là những công ty vừa và nhỏ. Chính phủ cũng đang sửa quy định về IPO do vừa rồi có một vài thương vụ không thành công. Khi chưa có quy định mới, các cơ quan liên quan cũng khá chần chừ tiến hành bán vốn. Nên năm nay, thị trường IPO cũng sẽ khá trầm lắng. Nhưng giá trị công ty cũng sẽ điều chỉnh hợp lý, là cơ hội cho các nhà đầu tư tham gia. Trong thời gian tới, số lượng ít hơn, quy mô không lớn hơn nhưng khả năng thành công trong thời gian tới so với sáu tháng qua sẽ có tỷ lệ cao hơn.

"Hãy luôn là phiên bản số một của chính mình thay vì biến thành phiên bản hạng hai của người khác". ---- Ca sĩ Judy Garland

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 71 tháng 4.2019

 Số 71 tháng 4.2019

Bao Forbes Vietnam so 70
 
  • - TÌM LỐI ĐI RIÊNG (XÂY DỰNG CHUỖI GIÁ TRỊ SẢN XUẤT CÀ PHÊ)
  • - THAM VỌNG TRÁI CÂY VIỆT
  • - THIẾT LẬP MẮT XÍCH MỚI (CHẾ BIẾN RAU CỦ TẠI VIỆT NAM)
  • - CƠN HƯNG PHẤN GIÁ RẺ

Các số báo khác