Ở tuổi ngoài 50, bác sĩ Hồ Kim Liên nghỉ việc nhà nước, vực dậy doanh nghiệp nước mắm truyền thống gia đình. Bài học khởi nghiệp không bao giờ quá muộn. 

TRONG CHUYẾN TU NGHIỆP Ở PHÁP, bác sĩ Hồ Kim Liên, phó giám đốc bệnh viện Đa khoa Phú Quốc ghé thăm làng nghề truyền thống sản xuất rượu vang Pháp. Xem những thước phim tư liệu, nghe người hướng dẫn giới thiệu về quy trình sản xuất các loại vang lừng danh từ việc trồng, chăm bón đến thu hoạch nho, phân loại trái, ủ trong những thùng gỗ sồi chờ lên men… bà nhận ra sự tương đồng trong quy trình với nghề sản xuất nước mắm truyền thống ở quê nhà.

CEO Khải Hoàn: Khởi nghiệp tuổi ngũ tuần - ảnh 1

“Khi nghe giới thiệu quy trình sản xuất rượu ủ trong thùng gỗ của Pháp tôi chợt nghĩ ở Phú Quốc cũng có nghề làm nước mắm truyền thống, cũng ủ trong thùng gỗ nhiều tháng mới cho ra sản phẩm. Vậy tại sao mình không xây dựng thương hiệu sản phẩm như cách của họ?” Chính câu hỏi này đưa vị bác sĩ ngày ấy trở thành chủ tịch doanh nghiệp tư nhân (DNTN) Hải sản Khải Hoàn.

Nung nấu vực dậy ngành nghề sản xuất nổi tiếng có nguy cơ mai một tại Phú Quốc, sau quá trình nghiên cứu và chuẩn bị, năm 2010, bà quyết định nghỉ việc, dốc tâm huyết đưa DNTN gia đình phát triển thành công ty sản xuất nước mắm truyền thống quy mô lớn nhất Phú Quốc hiện nay. Sản xuất nước mắm truyền thống ở Việt Nam gắn với nhiều địa danh như Cát Hải, Nha Trang, Phan Thiết, Phú Quốc.

Ở Phú Quốc, do thiên nhiên ưu đãi, các nhà thùng chỉ dùng nguyên liệu cá cơm đánh bắt tự nhiên, không dùng cá tạp. Cá cơm đánh bắt lên trộn với muối, ủ chượp trong các thùng gỗ lớn đóng bằng cây bời lời và cột bằng song mây, hai loại cây mọc trên đảo ngọc.

Trong khi quy trình sản xuất ở miền Bắc, miền Trung quẩy đảo nguyên liệu tới lui, kết hợp phơi nắng, tại Phú Quốc với thời tiết nắng nóng quanh năm, nhà thùng ủ chượp trong bóng râm, mất khoảng 12 – 15 tháng rút ra dung dịch có mùi thơm dịu, vị béo tự nhiên, sóng sánh, khi nếm cảm nhận vị ngọt thanh đậm đà có thể sử dụng được ngay.

Nước mắm Phú Quốc là sản phẩm duy nhất của Việt Nam đến nay được EU bảo hộ chỉ dẫn địa lý và cũng là sản phẩm đầu tiên ở các nước ASEAN được EU bảo hộ vào thời điểm năm 2012. Chủ tịch DNTN Hải sản Khải Hoàn đồng thời cũng giữ cương vị chủ tịch hiệp hội Nước mắm Phú Quốc.

Theo bà Liên, hòn đảo du lịch này đang sản xuất từ 21-25 triệu lít nước mắm truyền thống mỗi năm. Trong đó, Khải Hoàn cung ứng khoảng 3-4 triệu lít, quy mô lớn nhất Phú Quốc. Công ty sở hữu 900 thùng gỗ sản xuất nước mắm, gấp 3-4 lần vài doanh nghiệp kế tiếp với quy mô khoảng 200-250 thùng.

Bà Liên nói nước mắm tại đảo ngọc được sản xuất ủ chượp trong thùng gỗ chứa 12-15 tấn cá cơm nên các cơ sở sản xuất nước mắm ở địa phương này còn được gọi là “nhà thùng”. “Rừng Phú Quốc đã đóng cửa 30 năm, thùng càng dùng lâu muối và nước mắm ngấm vào càng chắc, có thể sử dụng đến trăm năm,” bà Liên kể.

Mỗi ngày, Khải Hoàn cung cấp ra thị trường 10.000-15.000 lít nước mắm truyền thống, một nửa sản phẩm đóng chai bán dưới thương hiệu công ty, một nửa bán sỉ cho các nhà sản xuất pha chế, đóng chai dưới thương hiệu khác. Để tự chủ nguồn nguyên liệu đầu vào, bà Liên lập đội tàu đánh bắt 24 chiếc, với công suất trung bình 250 tấn/tàu, phạm vi khai thác bán kính 70-80km quanh đảo ngọc, ra đến tận đảo Thổ Chu.

Chủ tịch hiệp hội Thực phẩm Minh bạch Việt Nam, cựu thứ trưởng bộ Thủy sản, bà Nguyễn Thị Hồng Minh nhận xét, Khải Hoàn phát triển có quy mô vượt trội so với nhiều doanh nghiệp cùng xuất phát điểm khi bà Liên có định hướng chiến lược rõ ràng, đặc biệt giỏi xây dựng thương hiệu riêng.

“Tôi là bác sĩ, đâu có học marketing mà biết làm thương hiệu,” bà Liên bày tỏ. Bà cho biết, khi chuyển sang kinh doanh, bà tâm niệm ba điều: đã kinh doanh thì làm quy mô lớn; phải giữ gìn chữ tín trong kinh doanh; quy trình sản xuất truyền thống để bảo tồn ngành kinh doanh này của địa phương và sản phẩm của mình phải có sự khác biệt.

Thương hiệu nước mắm Phú Quốc dù nổi tiếng nhưng trước đây các nhà thùng ở địa phương này chỉ giới hạn quy mô sản xuất dưới 100 thùng. Trước khi bà Liên điều hành Khải Hoàn, các nhà thùng có thương hiệu riêng chỉ đếm trên đầu ngón tay như Hưng Thành, Thanh Hà…. khi 90% sản phẩm làm ra được bán sỉ, và “mười mấy năm về trước người ta càng không biết Khải Hoàn là ai.”

Cũng như phần lớn các nhà thùng nhỏ, doanh nghiệp có doanh thu khoảng 100 tỉ đồng mỗi năm không đủ tiềm lực tài chính để phủ sóng “giờ vàng” trên các kênh truyền hình như loại nước mắm công nghiệp nên đành chọn cách tiếp cận căn cơ.

Bà Liên kể, Khải Hoàn xây dựng showroom (nhà trưng bày) tiên phong giới thiệu sản phẩm và quy trình sản xuất nước mắm truyền thống cho du khách ở Phú Quốc. Những ngày cao điểm trong mùa du lịch, showroom này đón khoảng 1.000 lượt khách ghé thăm, trong đó 70% mua sản phẩm về làm quà.

CEO Khải Hoàn: Khởi nghiệp tuổi ngũ tuần - ảnh 2

Quy trình sản xuất  nước mắm ở miền Bắc, miền Trung cá trộn muối, quẩy đảo, kết hợp phơi nắng, trong khi tại Phú Quốc, nhà thùng ủ chượp cá ngay sau khi đánh bắt trong thời gian 12 – 15 tháng.

Bà Liên nói, cách của Khải Hoàn là xây dựng thương hiệu sản phẩm riêng gắn bó với yếu tố địa phương. Phú Quốc nổi tiếng về du lịch và ngành nghề nước mắm truyền thống, sản phẩm Khải Hoàn được tiếp thị như một món quà đặc sản có truyền thống lâu đời mà du khách nên dùng thử hoặc mua làm quà cho những người ở nhà. Chuyến đi Pháp trở thành cú hích tinh thần cho vị nữ bác sĩ chuẩn bị cho quá trình khởi nghiệp.

Khi doanh nghiệp gia đình này còn ở quy mô nhỏ vào khoảng năm 2005 bà Liên đã rót hàng trăm triệu đồng mỗi năm đặt hàng các nghiên cứu khoa học nhằm tối ưu quá trình sản xuất nước mắm truyền thống. Vẫn giữ đúng công thức sản xuất nước mắm truyền thống đặc trưng của đảo ngọc “ba cá một muối”, vị nữ bác sĩ đích thân leo lên từng thùng cao 2,6 mét kiểm tra quá trình lên men, lựa chọn thời điểm rút nước cốt hình thành “bí quyết riêng” nhằm tối ưu về màu sắc, mùi vị của sản phẩm khiến nhiều người quen biết sau này ngạc nhiên: “Ra màu này, vị này Khải Hoàn có bổ sung thêm gì vào không?”

“Khi xây dựng thương hiệu riêng, sản phẩm phải có sự khác biệt nhất định. Nếu tạo được sự khác biệt, người ta dùng xong sẽ nhớ sản phẩm đó của mình, không dùng sản phẩm khác,” bà Liên nói. Nữ doanh nhân, cựu bác sĩ nhìn nhận, nếu ngành y cần hiểu cơ chế mới tìm ra phác đồ điều trị phù hợp thì ngành thủy sản cũng tương tự, dựa trên thực tiễn vì “sách vở chỉ có lý thuyết, phải lăn vào mà làm, thực tế rất khác.” Sự đam mê thôi thúc vị bác sĩ phải “nghiên cứu đến ngưỡng thỏa mãn để tạo thành bí quyết.”

CEO Khải Hoàn: Khởi nghiệp tuổi ngũ tuần - ảnh 3

Khải Hoàn có đội tàu đánh cá riêng để tự chủ nguyên liệu đầu vào.

Giai đoạn 2006 – 2007, ngoài giờ trực tại bệnh viện, không quản nắng mưa bà Liên ra tận cảng cá An Thới mua cá cơm và cũng là cơ hội tầm sư học đạo từ những ngư dân cả đời bám biển với hàng trăm câu hỏi: Cá cơm này đánh bắt ở vùng nào? Mùa này khai thác cá cơm ở đâu cho sản lượng và chất lượng cao nhất? Tháng nào đi đánh bắt sẽ không lẫn cá tạp? Thời tiết, luồng nước ảnh hưởng đến việc khai thác cá cơm ra sao?

Chính nhờ những việc thu thập thông tin tỉ mỉ như vậy nên bà Liên sớm định hình mô hình kinh doanh “phải làm lớn,” vì nếu kinh doanh lắt nhắt sẽ đi vào quỹ đạo đào thải khắc nghiệt như nhiều nhà thùng khác.

Sinh năm 1959, bà Liên vẻ bề ngoài giản dị, nhưng khi nói chuyện lại sắc sảo, nhanh nhẹn. Bà là con thứ trong một gia đình tám người con, trước đó, gia đình này đã có hai thế hệ sản xuất nước mắm truyền thống và 12 thùng nước mắm của người cha túc tắc nuôi các chị em bà ăn học. Năm 1997, đang công tác tại bệnh viện Đa khoa Phú Quốc, bà Liên cùng mẹ tiếp quản việc kinh doanh gia đình khi người cha đột ngột qua đời.

Kế nghiệp bất đắc dĩ, vị nữ bác sĩ không mấy am hiểu lĩnh vực nhưng càng làm, càng nghiên cứu bà càng thấy cuốn hút với nghề nước mắm truyền thống của đảo ngọc. Có phương pháp và tư duy tiếp cận của một nhà khoa học, có kinh nghiệm quản lý nên bà Liên sớm nhận ra các nhà thùng quy mô nhỏ, không chú trọng xây dựng thương hiệu sẽ dần dần đâm đầu vào ngõ cụt.

Lý do, giá cá cơm đầu vào biến động theo thị trường còn giá sản phẩm đầu ra bán sỉ phụ thuộc đối tác mua hàng. Vì vậy Khải Hoàn phải xây dựng thương hiệu riêng.

QUYẾT TÂM KHỞI NGHIỆP CỦA BÀ LIÊN rõ nét dần trong nung nấu quyết tâm đưa Khải Hoàn (doanh nghiệp gia đình người cha đặt theo tên hai người con sinh đôi thứ bảy và thứ tám) phát triển lên bậc thang mới và vực dậy ngành sản xuất nước mắm truyền thống trong cơn khủng hoảng.

Quyết định khởi nghiệp ở tuổi ngũ tuần của bà Liên vấp phải sự nghi ngờ của nhiều người quen: Làm ra có lời không mà định mở rộng quy mô? Phú Quốc có thế mạnh sao không kinh doanh du lịch? Bà Liên quan niệm: “Nếu không làm bác sĩ, sẽ có nhiều người có chuyên môn có khi còn làm tốt hơn mình. Nếu không bắt tay làm nước mắm, sẽ có nguy cơ làm mai một ngành nghề truyền thống của Phú Quốc.”

Với quá trình chuẩn bị chu đáo, từ năm 2010 bà Liên nghỉ việc nhà nước, toàn tâm toàn ý cho công ty gia đình, Khải Hoàn mau chóng mở rộng quy mô. Sau khi rừng Phú Quốc đóng cửa, ngoài việc mua gỗ từ Campuchia, bà còn mua lại các nhà thùng cũ. Nhờ vậy, năng lực sản xuất của Khải Hoàn vượt lên.

Không bằng lòng với chất lượng nguồn nguyên liệu đầu vào bấp bênh, giá cả thiếu ổn định, năm 2014 – 2015 bà Liên đầu tư đội tàu đánh bắt cá cơm. Hiện nay 24 tàu đánh bắt, chia thành tám đội, mỗi đội gồm một tàu “mẹ” công suất 250 tấn, có hai tàu con nhằm hỗ trợ từ hậu cần, có trang bị thiết bị máy tầm ngư, đuổi cá, dò cá… Bà Liên cho biết, đích thân bà thiết kế khoang chứa, vận dụng hiểu biết về vệ sinh an toàn thực phẩm của một bác sĩ.

Nhân sự Khải Hoàn hiện hơn 300 người, trong đó 100 người bám biển, đánh bắt cung cấp cá cơm nguyên liệu đầu vào cho nhà thùng sản xuất nước mắm. Cả đời gắn bó với đảo ngọc, chủ tịch Khải Hoàn nhìn nhận, Phú Quốc có lợi thế về phát triển du lịch, trong đó bên cạnh tiềm năng nghỉ dưỡng, còn có các yếu tố văn hóa như nghề sản xuất nước mắm truyền thống, hồ tiêu, rượu sim...

Bà đang vận động hình thành quy hoạch làng nghề nước mắm truyền thống để vừa bảo tồn nghề truyền thống, vừa tạo thêm độ sâu cho sản phẩm du lịch đảo ngọc. Về thương hiệu, vị chủ tịch hiệp hội Nước mắm Phú Quốc nhìn nhận, cần nâng tầm sản phẩm nước mắm Phú Quốc lên.

“Việt Nam xác định du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn, vì vậy phải có các sản phẩm truyền thống của Việt Nam quảng bá với du khách. Riêng Phú Quốc, khách du lịch tới khám phá sự mới lạ, mình còn giới thiệu các thế mạnh trong đó có ngành nước mắm truyền thống,” bà Liên bày tỏ.

(*) Bản in theo tạp chí Forbes Việt Nam số 82, tháng 3.2020


Đọc thêm>>>
Forbes Việt Nam công bố Danh sách phụ nữ tự thân trong kinh doanh
Gìn giữ doanh nghiệp gia đình
Bếp nhà của khách
CEO Tuệ Đức và con đường tri thức
Ông trùm vận chuyển xây đế chế khách sạn tỉ đô
Tỉ phú Harsh Mariwala và cuộc chuyển quyền cẩn trọng


"Chúng ta có thể bất chấp luật lệ của con người, nhưng không thể chống lại những quy luật tự nhiên". ---- Jules Verne - nhà văn

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 84 tháng 5.2020

 Số 84 tháng 5.2020

Bao Forbes Vietnam so 74
 
  • - HÀNH TRÌNH 10 NĂM

    Đại dịch COVID-19 khiến ngành bán lẻ rơi vào giai đoại khó khă nhất trong nhiều năm nhưng ông Trần Ngọc Thái Sơn, nhà sáng lập Tiki nhận ra một điểm sáng khi thị trường thương mại điện tử đi nhanh hơn.

  • - VỮNG VÀNG TAY LÁI

    Sau khi chiếm thị phần lớn trong mảng bán lẻ điện thoại, điện máy, Thế Giới Di Động đặt mục tiêu chiếm thị phần lớn trong chuỗi bán lẻ bách hoá.

  • - SAU NHỮNG NỐT TRẦM

    Sở hữu nhiều mô hình bán lẻ đa dạng, Saigon Co.op đang hướng tới bán lẻ đa kênh và tăng trải nghiệm khách hàng.

  • - TRÒ CHUYỆN CÙNG FORBES VIỆT NAM
  • - XOAY CHUYỂN TRONG ĐẠI DỊCH
  • - DANH SÁCH MIDAS
  • - GIÀU NHẤT THẾ GIỚI