Là một trong những nghệ sĩ tiêu biểu của nghệ thuật đương đại Việt Nam,  sau 20 năm sáng tác, Bùi Công Khánh xóa mờ ranh giới giữa “cuộc sống”  và “thực hành nghệ thuật”.
Bùi Công Khánh đưa nghệ thuật thực hành về chốn dung dị - ảnh 1

Bùi Công Khánh bên các mảnh của tác phẩm "Lạc chốn."

Bùi Công Khánh chuyển từ Sài Gòn về Hội An đã được sáu năm, bầu bạn với người nông dân và nghệ nhân địa phương. Ông lao động nghệ thuật giống như nhà nông đi cày. Nhất là khi làm gốm, hôm nào phơi gốm mộc ngoài trời theo kiểu thủ công, ông cũng phải trông mưa, trông nắng.

Hai năm qua, ông tập trung cho dự án “Cây đậu nành và triết học”. Ban đầu, ông trồng thửa đậu nành ở vườn rau Trà Quế của bạn bè. Sau ông dời mảnh vườn đó về xưởng gốm Xê Ra Mít của mình. Mỗi ngày, ông chăm bón và đọc một trang sách cho cây nghe, cứ như thế cho đến khi thu hoạch. Ông khoe trên Facebook cá nhân những mẻ đậu hũ nước đường tự tay nấu mời bạn bè.

Dù ở dạng thức nghệ thuật nào, Bùi Công Khánh cũng thật biết cách làm người khác ngạc nhiên và bật cười thích thú. Ông nói: “Bên cạnh việc trồng lúa, hoa màu để có cái ăn, người nông dân còn cho tôi những bài học khá thú vị bổ ích từ cánh đồng.”

Cuộc sống của Bùi Công Khánh giờ đây trở thành một tác phẩm nghệ thuật. Chăm sóc cha mẹ già, chú tâm hoàn thành cuốn sách gốm về triết học, lắng nghe thiên nhiên, ký họa các ngành nghề thủ công ở Quảng Nam. Ông bầu bạn với bà con lối xóm, mời gọi họ tham gia vào quá trình của tác phẩm. Việc ăn đậu hũ thấm đẫm triết học, không biết có khiến người ta trở thành triết gia?

Khánh tốt nghiệp khoa Sơn dầu tại đại học Mỹ thuật TP.HCM năm 1998, sử dụng nhiều chất liệu trong thực hành, từ tranh vẽ, điêu khắc, sắp đặt, phim, phác thảo, và nặng tình với gốm. Ông thực hành với gốm Bát Tràng, vận dụng thêm những kỹ thuật học được từ các chuyến giao lưu ở Cảnh Đức Trấn ở Trung Quốc và Đài Loan.

Hơn 15 năm tìm tòi và nghiên cứu, ông nói mình vẫn chưa hết ngạc nhiên với những khả thể mà chất liệu này mang lại. Có thời gian, ông lấy xe máy đi thăm làng gốm Thanh Hà ở Hội An, trò chuyện với nghệ nhân để tìm mua một ít đất nguyên liệu địa phương.

Khánh muốn thay đổi chất liệu khác với loại xương gốm có chứa cao lanh mà ông thường sử dụng. Cách nay hai năm, ông mở studio Xê Ra Mít ở Hội An, xưởng gốm nhỏ được đặt theo tên của con chó cưng, Mít, cũng là tên loại gỗ gắn liền với lịch sử gia đình và nghề làm mộc của người cha. Xưởng gốm nằm ven bờ ruộng nhỏ, rợp bóng cây cau.

Khi đó, dễ bắt gặp Khánh thơ thẩn nhặt mo cau rụng ngoài vườn sau cơn giông lớn, say mê những vân gỗ trên mo cau rồi tìm cách in chúng lên những đĩa gốm thủ công của mình. Trong dòng chảy nghệ thuật đương đại đầy những ý tưởng táo bạo nhưng có phần xem nhẹ kỹ thuật thủ công, còn ít nghệ sĩ tỉ mẩn tự động tay vào đất sét, cao lanh, tự tạo hình gốm và thử nghiệm màu men mới.

Sinh năm 1972 ở Đà Nẵng, Bùi Công Khánh là một trong những nghệ sĩ Việt Nam tạo được tiếng vang quốc tế vào cuối những năm 1990 với các trình diễn đặt câu hỏi về giới hạn của tiếng nói cá nhân trong xã hội. Vài năm sau khi tốt nghiệp đại học, ông tham gia nhóm Project One, một trong những nhóm nghệ sĩ đầu tiên ở miền Nam tập trung vào thực hành trình diễn.

Bùi Công Khánh đưa nghệ thuật thực hành về chốn dung dị - ảnh 2

 "Lạc chốn" tại trung tâm nghệ thuật đương đại The Factory  (2016). Bộ sưu tập M+ 

Cùng với Richard-Streimatter Trần, Ly Hoàng Ly, Nguyễn Phạm Trung Hậu và Ngô Thái Uyên, Khánh trình diễn lần đầu tiên ở trung tâm Nghệ thuật Blue Space (TP.HCM). Từ những bước chập chững này, Bùi Công Khánh được cộng đồng nghệ thuật quốc tế chú ý và mời tham dự những liên hoan nghệ thuật uy tín, như NIPAF Asian Performance Art Seires 2004, Nhật Bản, với tác phẩm Hãy đóng dấu lên tôi và Gwang-ju Biennale 2005, Hàn Quốc, với tác phẩm Trình diễn về nạn nhân chất độc màu da cam.

Sau nhiều chuyến đi về giữa Hội An và Sài Gòn, năm 2005, ông chuyển về Sài Gòn để kết nối với cộng đồng nghệ thuật như Sàn Art, Wonderful District với Sandrine Llouquet. Cuộc dịch chuyển quan trọng này mở ra những cơ hội để Khánh lưu trú ở Mỹ, sáng tác và triển lãm ở khắp nơi từ Á sang Âu. Ông tiếp cận với nền nghệ thuật quốc tế, trau dồi được tư duy phản biện.

Khác với nhiều nghệ sĩ được đào tạo tại Việt Nam trong giai đoạn hậu Đổi mới, nghệ thuật của Khánh sớm thoát ra khỏi “chủ nghĩa hiện thực xã hội.” Không đi theo các mô típ địa phương nịnh mắt khách du lịch, Khánh vừa chiêm ngắm, vừa ghi nhận những vấn đề nóng bỏng như chuyện giao thông, chủ nghĩa tiêu thụ, sự phân tầng trong xã hội.

Các tác phẩm ở giai đoạn này đều mang thông điệp phê phán mạnh mẽ và trực tiếp, phương pháp thực hành chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa Hậu hiện đại phương Tây. Trong triển lãm cá nhân “Cuộc sống là tiêu thụ” tại Sàn Art năm 2010, ông sử dụng hình tượng những vỏ lon nước ngọt để tượng trưng cho chủ nghĩa tiêu thụ.

Trên vỏ lon, Khánh thay các loại nhãn hiệu quen thuộc bằng những hình vẽ, khẩu hiệu đầy tính châm biếm, chua cay. Các thông điệp “thừa mứa”, “nguồn nhân lực” bị thao túng bởi đồng đô la, đập ngay vào mắt người xem bằng một màu sắc rực rỡ kiểu pop art. Loạt tranh như một tiếng cười sang sảng, chế giễu sự mâu thuẫn của các giá trị trong xã hội hiện đại và chính trị về văn hóa.

Nhà sưu tập Jimmy Chua từ Singapore nói ông thích sự hài hước trong tác phẩm của Bùi Công Khánh trong loạt tranh này. “Chúng khiến người xem nhìn các vấn đề của xã hội một cách đỡ bi quan hơn.” Giai đoạn 2014 – 2016, Khánh hoàn thiện tác phẩm Lạc chốn cùng với các nghệ nhân tại xưởng mộc của mình ở Hội An. Xưởng mộc mù mịt bụi và tiếng máy cưa.

Vóc dáng thư sinh, ông bê vác, làm cùng các nghệ nhân, không quản nắng mưa. Tác phẩm làm từ gỗ mít, vải, nhựa, đồng, đá, là tác phẩm sắp đặt lớn nhất của ông từ trước đến nay.

Zoe Butt, giám tuyển của triển lãm mô tả: “Chất liệu gỗ mít như được thổi bùng lên sức sống qua những bức chạm khắc đẹp đến kinh ngạc trên xà nhà, những cột gỗ độc đáo, cửa sổ và các chi tiết tĩnh vật khác đều góp phần viết nên câu chuyện về lịch sử, xã hội và văn hóa Việt Nam, gợi nhớ đến các kiến trúc truyền thống tuyệt đẹp của cố đô Huế.

Bùi Công Khánh đưa nghệ thuật thực hành về chốn dung dị - ảnh 3

Seam Line (Lời cầu nguyện trong gió – phiên bản Israel), 2017, áo thầy tu, vải quân đội, Wilfrid Israel Museum. Bộ sưu tập nghệ sỹ.

Xung quanh pháo đài này là bốn vị “thần hộ mệnh” tâm linh dưới hình dạng của bốn ngôi chùa nhỏ nép mình giữa những cành bonsai, đại diện cho sự tuần hoàn bốn mùa trong năm.” Lạc chốn được triển lãm ở không gian nghệ thuật đương đại The Factory vào đầu hè năm 2016, sau đó trưng bày tại Singapore Biennale 2016 và lọt vào top 5 của giải thưởng nghệ thuật Benesse lần thứ 11, hiện thuộc bộ sưu tập của M+ Hongkong.

Nghệ sĩ Ly Hoàng Ly nói về đồng nghiệp của mình: “Trong khi các nghệ sĩ Việt kiều lớn lên trong một môi trường văn hóa  phương Tây, được giáo dục tại những trường mỹ thuật đương đại, rồi trở về Việt Nam, lấy đất nước làm cảm hứng và nguồn tư liệu thực hành nghệ thuật của mình, thì Bùi Công Khánh sinh ra và lớn lên tại Việt Nam, nhận một nền giáo dục Việt Nam. Anh chuyển đổi ‘ngôn ngữ’ nghệ thuật Việt Nam thành ngôn ngữ đương đại phương Tây.”

Nếu giai đoạn từ đầu những năm 2000 đến 2013, sự hài hước của Khánh như một tiếng cười sang sảng, giễu nhại, thì kể từ khi quay về ở hẳn tại Hội An năm 2014, tác phẩm của Khánh dần trở nên ý nhị, như một nụ cười mỉm tinh tế, ẩn dưới thực hành lấy cảm hứng từ lịch sử, văn hóa bản địa và kỹ thuật thủ công truyền thống của Việt Nam.

Khi người nghệ sĩ đã đủ “năng lượng” và ý niệm vững vàng, ngoại ô phố cổ yên tĩnh trở thành nơi lý tưởng để suy tư. Nghệ thuật của ông  thể hiện bề dày kinh nghiệm và sự nghiêm túc trong nghiên cứu lịch sử. Khánh là một trong những nghệ sĩ hiếm hoi kết hợp nhuần nhuyễn giữa đào tạo mỹ thuật truyền thống tại Việt Nam và phương pháp/thực hành nghệ thuật có tính biện luận, vị niệm.

Nghệ thuật thấm vào cuộc sống, hiện diện cả trong những vật dụng bình thường như cái bàn, cái ghế, cái chén ăn cơm. Năm 2018, ông vận hành studio Cá Gỗ cho hoạt động văn hóa-nghệ thuật đương đại ở Hội An. Sau khi Cá Gỗ đóng cửa do mất mặt bằng, ông tiếp tục làm nhiều buổi trò chuyện văn hóanghệ thuật với công chúng tại nhà bạn bè.

Lẽ đương nhiên, xây dựng một cộng đồng nghệ thuật trẻ ở Hội An là công việc khó khăn. Nhưng Khánh vẫn lạc quan về tương lai của nghệ thuật Việt Nam, đặc biệt khi lượng nhà sưu tập người Việt tìm đến nghệ thuật của ông đã từ mức 1% lên đến 30% trong vòng chỉ 5 năm qua.

Giám tuyển nghệ thuật Zoe Butt nói: “Bùi Công Khánh càng gắn kết chặt chẽ hơn với cộng đồng địa phương của anh ấy ở Việt Nam, tiếp tục kích thích giới trẻ nghĩ và định nghĩa khái niệm “nghệ thuật”. Với kỹ năng hội họa lão luyện, Khánh ứng dụng những kỹ thuật thủ công truyền thống như khắc gỗ và làm gốm trong thực hành nghệ thuật đương đại của mình. Thậm chí, dạo này anh ấy còn dạy nghệ thuật bằng âm nhạc nữa!”

Các tác phẩm của Bùi Công Khánh có mặt ở hầu hết các bộ sưu tập uy tín như: M+ Hongkong, GOMA (Queensland, Úc), Arter (Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ), Chateau de la Roche Jacqueline (Pháp), Guy Pas (Geneve, Thụy Sĩ), Olivier Do Ngoc (Luxembourg), Salon Saigon (Việt Nam), Jimmy Chua (Singapore). Từ một người quan sát và kể những câu chuyện đang diễn ra xung quanh, Bùi Công Khánh giờ đây đã đẩy được câu chuyện của chính mình lên tác phẩm: nguồn cội, lịch sử gia đình, tình làng nghĩa xóm.


Bùi Công Khánh đưa nghệ thuật thực hành về chốn dung dị - ảnh 4

Head Counting (Đếm đầu người), gốm vẽ tay, gỗ mít chạm khắc (2017-2019). Edition 2/2. Bộ sưu tập tư nhân. 

CÁC DỰ ÁN GẦN ĐÂY CỦA BÙI CÔNG KHÁNH
• “Những huân chương gốm và lựu đạn gỗ mít – nghệ thuật của Bùi Công Khánh xem xét lại cuộc chiến tranh Việt Nam” (triển lãm cá nhân), 10 Chancery Lane Gallery, Hong Kong, 2018.
• “Seam Line” (triển lãm cá nhân), Wilfrid Israel Museum, Israel, 2017.
• An Atlas of Mirrors – Singapore Biennale 2016’, Bảo tàng Nghệ thuật Singapore, Singapore, 2016.
• ‘Lạc Chốn’ (triển lãm cá nhân), Sàn Art và The Factory, TP. HCM, 2016.
• ‘Fortress Temple’ (triển lãm cá nhân), 10 Chancery Lane Gallery, Hong Kong, 2015.
• ‘Mắt Quay: Nghệ thuật từ Đông Nam Á’, Arter, Istanbul, 2014.
• ‘Concept, Context, Contestation: Art and the Collective in South East Asia’, BACC, Bangkok (triển lãm lưu động), 2013-2015.
• Asia Pacific Triennial of Contemporary Art, Queensland Gallery of Modern Art, Brisbane, 2009.


(*) Bản in theo tạp chí Forbes Việt Nam số 85, tháng 6.2020

Đọc thêm>>>
Đạo diễn Việt Tú: “Ảo thuật gia” sân khấu
Ngành công nghiệp âm nhạc đổi mới trong đại dịch 
Thử thách lớn của Big Hit - nhà quản lý ban nhạc K-Pop lừng danh BTS
10 tác phẩm nghệ thuật đắt giá nhất thập niên 2010 
Triển lãm nhóm Noirfoto: Khai phá ranh giới khác của nhiếp ảnh 




"Di chuyển nhanh và phá vỡ các quy tắc. Nếu vẫn chưa phá vỡ cái gì, chứng tỏ bạn di chuyển chưa đủ nhanh.". ---- Mark Zuckerberg - Doanh nhân

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 88 tháng 9.2020

 Số 88 tháng 9.2020

Bao Forbes Vietnam so 74
 
  • - CÁ LỚN THEO SÓNG LỚN

    20 thương vụ M&A lớn nhất cho thấy khẩu vị và xu hướng sáp nhập của các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam.

  • - HÀNH TRÌNH CỦA CJ

    CJ, tập đoàn Hàn Quốc tích cực hoạt động trong lĩnh vực mua bán và sáp nhập tại Việt Nam.

  • - CỦNG CỐ CHIỀU SÂU

    Vinamilk thực hiện các thương vụ M&A để củng cố chiến lược phát triển chiều sâu cho sản phẩm.

  • RỄ SÂU BÁM CHẶT

    Sau 10 năm mua lại công ty phân phối, doanh thu ở Việt Nam của Daikin tăng lên 24 lần.

  • - MẢNH GHÉP CỦA REE

    Đầu tư vào năng lượng, REE trải qua các thử thách trước khi ghi nhận kết quả.

  • - ỨNG BIẾN TRONG ĐẠI DỊCH

    Một số giải pháp giúp doanh nghiệp xoay trở trong ngắn hạn và khích lệ tinh thần xã hội.

  • - CHUNG MỘT CHIẾN TUYẾN

    Tốc độ triển khai nhanh giúp Vingroup tham gia chuỗi cung ứng linh kiện y tế trên toàn cầu.

  • - DANH SÁCH NGƯỜI GIÀU NHẤT ẤN ĐỘ