Hiến pháp là một đạo luật nền tảng và là đạo luật cao nhất của một quốc gia.

Hiến pháp là một đạo luật nền tảng và là đạo luật cao nhất của một quốc gia.  Khi soạn thảo Hiến pháp, nhà lập pháp cần tập trung vào hai quy chuẩn này.


Nền tảng là những giá trị không thay đổi hoặc ít thay đổi theo thời cuộc, chế độ chính trị và hoàn cảnh kinh tế.  Giá trị nền tảng của Hiến pháp ở hầu hết các nước là khẳng định và bảo vệ những quyền căn bản, bất khả xâm phạm của công dân. Một phần các quyền cơ bản đó đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nhắc đến trong bản Tuyên ngôn độc lập: các quyền tự do, các quyền sống và quyền về tài sản.


Hiến pháp nước ta, trong nhiều phiên bản khác nhau qua các thời kỳ cũng có khẳng định các quyền này, nhưng không xác định được đâu là mối đe dọa chính đối với các quyền cơ bản ấy.  Theo Điều 3, Hiến pháp năm 1992, “nhà nước bảo đảm và nghiêm trị hành động xâm phạm lợi ích của nhân dân”.  Như vậy, nhà nước được xác định là người bảo vệ và ngăn chặn việc xâm phạm các quyền cơ bản của công dân.  


Câu hỏi đặt ra là, Nhà nước ngăn chặn ai, và ai là người có khả năng xâm phạm lợi ích của công dân nhất?


Khi một người dân vi phạm quyền của một người dân khác, thì luật pháp có các quy định điều chỉnh, tòa án sẽ xét xử, không cần vận dụng đến Hiến pháp. Hiến pháp ở các nước phát triển xác định nguồn nguy hiểm cao độ trong việc vi phạm quyền của công dân chính là “các cơ quan quyền lực” và cơ quan quyền lực quan trọng nhất chính là nhà nước. Ở các nước pháp triển, Hiến pháp tạo cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước bằng nhiều cách, trong đó quan trọng nhất là thiết chế tam quyền phân lập. Lập pháp: làm luật; hành pháp: thi hành luật; và tư pháp: giám sát thi hành luật.  Nếu như các cơ quan quyền lực này được tổ chức hoặc sử dụng nhân sự xen lẫn qua một cơ chế nội bộ nào đó, thì dân quyền sẽ mang tính lý thuyết và trở nên mong manh trong thực tế.


Hiến pháp phải là đạo luật cao nhất.  Có nghĩa là, bất cứ điều gì trái với Hiến pháp thì bị coi là vi hiến. Hiến pháp không còn có ý nghĩa là đạo luật cao nhất nếu việc thi hành các điều khoản của Hiến pháp bị phụ thuộc vào các quy định của các bộ luật dưới nó. Điều này đã xảy ra trong  Hiến pháp hiện hành của ta. Ví dụ Hiến pháp hiện nay có nhiều điều khẳng định “công dân có quyền… theo quy định của pháp luật”.  Chỉ điều này đã chỉ ra rằng tự thân Hiến pháp bị mâu thuẫn khi nó khẳng định giá trị thi hành của mình tùy thuộc vào các quy định dưới nó. Vậy làm sao Hiến pháp có thể là đạo luật cao nhất?


Một vấn đề quan trọng khác là, Hiến pháp nước ta không có cơ chế thi hành bảo vệ những giá trị mà Hiếp pháp ấn định. Có những ý kiến thắc mắc rằng từ khi Việt Nam có Hiến pháp đầu tiên năm 1946 đến nay, trong lịch sử luật pháp nước nhà suốt 67 năm, chưa có vụ việc vi hiến nào được đưa ra xét xử. Phải chăng ở nước ta Hiến pháp đã được thực thi quá hoàn hảo?


Khi soạn thảo sửa đổi Hiến pháp, các nhà lập hiến nên dựa trên các quy chuẩn để bàn cãi và xây dựng, nếu không thì sẽ vướng vào mê hồn trận của hàng vạn ý kiến đóng góp khác nhau, và không khéo, Hiến pháp sẽ là một sản phẩm tập hợp nhiều vấn đề mang tính thời sự ngắn hạn nhưng không có giá trị lâu dài, điều cần phải có của một Hiến pháp.  Hiến pháp  phải thể hiện các giá trị căn bản về dân quyền của quốc gia và cơ chế để bảo đảm các giá trị căn bản ấy được tôn trọng trong xã hội.  Càng đơn giản, phổ quát và phù hợp với lẽ tự nhiên thì Hiến pháp sẽ càng tồn tại lâu dài và phát huy vai trò của nó trong việc xây dựng một xã hội yên ổn và thịnh vượng.  Luật pháp có thể thay đổi thường xuyên hơn để bắt kịp với sự thay đổi của cuộc sống, còn Hiến pháp thì phải bền vững trước sự thay đổi của hoàn cảnh.  


Ông Ngô Thanh Tùng  là luật sư, Chủ tịch công ty tư vấn Luật VILAF Hồng Đức.