Trong khuôn khổ bài viết này tôi chỉ giới hạn bàn đến bình đẳng giới trong kinh doanh. 

Cách đây gần 30 năm cuốn tiểu thuyết Bến không chồng của nhà văn Dương Hướng khi mới ra mắt đã tạo một tiếng vang. Câu chuyện ám ảnh bạn đọc nhiều thế hệ khi lấy bối cảnh tại một ngôi làng vùng đồng bằng Bắc Bộ gần như toàn phụ nữ khi cha, chồng, anh em họ đã ra mặt trận. Tại hậu phương họ phải vừa làm kinh tế, vừa nuôi dạy con nhỏ, vừa quản lý gia đình. Việt Nam có khá nhiều những tác phẩm tương tự phản ánh một thực tế phụ nữ không thua kém nam giới trong giai đoạn chiến tranh. Từ xưa đến nay khi cần phụ nữ Việt Nam vẫn có thể đứng ra đảm đương nhiều trọng trách thuộc về phái mạnh. 

Nhưng sau hơn 40 năm đất nước thống nhất, hiện tại, dù có nhiều cải thiện nhưng tỉ lệ phụ nữ nắm giữ những trọng trách quan trọng trong xã hội nói chung và trong kinh doanh nói riêng vẫn chiếm tỉ lệ khiêm tốn so với nam giới. Việt Nam có những chính sách bình đẳng giới, hiện thực hóa bằng hành lang luật pháp. Việt Nam hợp tác với các tổ chức quốc tế trong nỗ lực xóa bỏ bất bình đẳng giới. Câu hỏi là tại sao tỉ lệ phụ nữ lãnh đạo còn khiêm tốn và phụ nữ cần điều kiện gì để tiếp tục đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế?

Bình đẳng giới là một chủ đề rộng tác động bởi nhiều yếu tố: thể chế chính trị, hoàn cảnh xã hội, trình độ dân trí, yếu tố văn hóa, tôn giáo… Bởi vậy mổ xẻ chi tiết chủ đề này sẽ tốn rất nhiều thời gian và giấy mực. Trong khuôn khổ bài viết này tôi chỉ giới hạn bàn đến bình đẳng giới trong kinh doanh. 

Theo tôi trả lời câu hỏi trên phải bắt đầu từ hoàn cảnh lịch sử tương đối đặc biệt của đất nước chúng ta từ giữa thế kỷ 20. Những cuộc chiến tranh liên tiếp đã tạo cho phụ nữ Việt Nam một vai trò đặc biệt. Mặt tích cực, do chiến tranh phụ nữ Việt Nam buộc phải đứng lên tự lực, tự cường, tính cách khó có dân tộc nào trên thế giới có thể so sánh được. Nhưng bước sang thời bình vai trò của phụ nữ vẫn bị nhìn nhận ở “tuyến hai” hay “phía sau”, còn nam giới những người từng ở “tuyến trước” tiếp tục ở “tốp trên” nắm giữ các vị trí trọng yếu. 

Trong chiến tranh, phụ nữ Việt Nam đã chứng minh ít nhất có thể đóng góp vai trò ngang bằng với nam giới. Sau 1975, kinh tế Việt Nam đã phát triển qua hai giai đoạn tương đối khác biệt là “thời kỳ bao cấp” và “thời kỳ đổi mới.” Cột mốc quan trọng nhất đối với kinh tế Việt Nam trong 40 năm qua là Đại hội đại biểu Đảng Cộng sản Việt Nam lần VI (1986), sự kiện mang tính lịch sử để sau đó Chính phủ thay đổi bản chất về cách thức điều hành kinh tế. Bước ngoặt này mở cánh cửa cho phụ nữ tham gia sâu hơn vào kinh doanh.

Ba mươi năm qua kinh tế Việt Nam đã có những chuyển biến sâu sắc. Một minh chứng, năm 1990 nếu GDP bình quân đầu người của Việt Nam mới đạt 98 đô la Mỹ thì năm 2016 đạt 2.200 đô la Mỹ, tăng 22,5 lần. Phụ nữ khẳng định những dấu ấn riêng trong sự thay đổi này: Với những ngành mũi nhọn như thủy sản, nông nghiệp, may mặc... những ngành mỗi năm tạo ra hàng tỉ đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu, phụ nữ đóng vai trò lực lượng lao động chủ lực. Trong các công ty, nhiều doanh nghiệp đầu ngành, thành công nhất của Việt Nam hiện do phụ nữ điều hành. Để thấy rõ xu hướng tham gia kinh doanh của phụ nữ Việt Nam thời gian qua có thể nhìn cận cảnh vào các giai đoạn phát triển kinh tế với những đặc thù riêng:

Giai đoạn một (1986 - 1996). Vài năm trước và sau Đổi mới phụ nữ tham gia kinh doanh có quy mô hầu hết nằm trong nhóm các doanh nghiệp nhà nước. Thế hệ thứ nhất rất ít người được đào tạo bài bản về chuyên môn, số người có kiến thức về kinh doanh, quản trị doanh nghiệp ngay từ ban đầu càng hiếm hoi. Trong nền kinh tế mang nặng tính xin cho, điều hành kinh tế nặng về mệnh lệnh hành chính, cơ hội phát triển của khối doanh nghiệp nhà nước nói chung và các doanh nghiệp có lãnh đạo nữ nói riêng không nhiều. Nhưng trong khó khăn vẫn có những cơ hội. Những phụ nữ cố gắng làm tốt nhất công việc được giao, có sáng kiến, có tố chất lãnh đạo dù trẻ vẫn được cất nhắc lên các vị trí lãnh đạo cao nhất. Làn gió đổi mới, cải cách kinh tế đã cởi trói tạo điều kiện cho những doanh nghiệp do phụ nữ lãnh đạo, khát khao phát triển như Vinamilk, REE, PNJ, Dược Hậu Giang… 

Giai đoạn hai (1997 - 2006). 10 năm tiếp theo chứng kiến sự bùng nổ của làn sóng doanh nghiệp tư nhân sau khi luật Doanh nghiệp 1992 có hiệu lực. Thế hệ phụ nữ tham gia kinh doanh giai đoạn hai được trang bị kiến thức tốt hơn thế hệ thứ nhất nhưng kỹ năng về quản lý, quản trị doanh nghiệp cần thiết trong hội nhập vẫn chưa hội tụ đầy đủ. Bởi vậy, phần đông doanh nghiệp tư nhân do phụ nữ điều hành chỉ dừng lại ở quy mô vừa và nhỏ. Một trường hợp thành công trong giai đoạn này là Vĩnh Hoàn, công ty do một phụ nữ lãnh đạo. Thành lập năm 1997, công ty này từng bước vươn lên trở thành công ty xuất khẩu cá tra lớn nhất của Việt Nam mỗi năm thu về hàng trăm triệu đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu.

Giai đoạn ba (2006 - 2016). 10 năm gần nhất xuất hiện thế hệ phụ nữ kinh doanh thứ ba. Họ có thể khá trẻ nhiều người được trang bị kiến thức chuyên môn từ các nước tiên tiến. Thế hệ thứ ba có lợi thế đáng kể so với những người đi trước khi có cơ hội chiêm nghiệm, quan sát từ những mô hình thành công và thất bại trong thực tế của cả Việt Nam và thế giới. Một số theo đuổi con đường khởi nghiệp bằng các ngành nghề có hàm lượng chất xám cao. Ở môi trường siêu kết nối thông tin, họ tiếp cận với thông tin và các cơ hội kinh doanh bình đẳng. Môi trường kinh doanh trong nước cũng bớt rủi ro cho họ hơn khi hành lang pháp lý đã phát triển tương đối đầy đủ. Thế hệ  bước chân vào thương trường ngày càng bớt lệ thuộc vào các mối quan hệ. Một trường hợp thành công gần đây là Vietjet Air, hãng hàng không tư nhân non trẻ sau năm năm vận hành đã có giá trị trên một tỉ đô la Mỹ. 

Hoàn cảnh lịch sử của Việt Nam trong quá khứ đã chứng minh phụ nữ Việt Nam có thể gách vác các công việc không thua kém nam giới. Vậy phụ nữ Việt Nam cần những điều kiện gì để khẳng định vai trò ngang bằng với nam giới trong kinh doanh? Với một số người có thể trả lời là “hãy tiếp tục thực hiện chính sách bình đẳng giới” hay “các ông chồng dành thời gian ở trong bếp để phụ nữ bay nhảy nhiều hơn.” Nhưng theo tôi, đó không phải là các câu trả lời mang tính trọng tâm.

Câu trả lời thứ nhất mang tính chủ quan, nằm ở sự lựa chọn cá nhân giữa gia đình và kinh doanh của mỗi người phụ nữ. Theo tôi, bình đẳng giới không có nghĩa phụ nữ thoát ly quá xa khỏi các giá trị truyền thống của phụ nữ Việt Nam. Nếu xa rời quá xa thiên chức làm mẹ, chăm sóc gia đình, rất có thể người phụ nữ sẽ đánh mất hạnh phúc. Phụ nữ nào dấn thân vào con đường kinh doanh thiếu hậu phương vững chắc, thiếu chỗ dựa tinh thần tôi cho rằng đó là một điểm yếu để bứt đi xa. Theo tôi, để thành công trên thương trường phụ nữ phải giữ cân bằng giữa kinh doanh và gia đình.

Câu trả lời thứ hai mang tính khách quan từ môi trường kinh doanh. Phân tầng giai đoạn kinh tế ở trên cho thấy phụ nữ kinh doanh luôn thiệt thòi hơn so với nam giới bất cứ khi nào bởi cơ hội kinh doanh lệ thuộc vào các mối quan hệ. Lý do, sau giờ làm việc nếu nam giới vẫn có thể giao tiếp ngoài xã hội, tìm kiếm cơ hội kinh doanh thì trái lại phần lớn phụ nữ phải trở về nhà. Thiên chức bẩm sinh của phụ nữ đã thu hẹp khả năng họ tiếp cận với nhiều cơ hội.

Vì vậy, theo tôi để nhiều phụ nữ thành công hơn trong kinh doanh ở góc độ vĩ mô điều cần thiết nhất là Chính phủ tạo ra môi trường kinh doanh thực sự bình đẳng, minh bạch. Chẳng hạn giới doanh nhân nói chung và phụ nữ kinh doanh nói riêng cần biết chính sách vĩ mô của Việt Nam trong giai đoạn sắp tới để định hình chiến lược phát triển lâu dài. Minh bạch kinh doanh là tạo sự bình đẳng cho tất cả, không phân biệt doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân. Tôi tin tưởng chỉ cần được tạo cơ hội phụ nữ cũng làm tốt như nam giới. Bình đẳng giới trong kinh doanh chính là tạo cơ hội tiếp cận kinh doanh bình đẳng cho cả hai giới.

"Đừng bảo người khác phải làm thế nào. Hãy nói họ cần làm gì và để họ khiến bạn ngạc nhiên trước kết quả.". ---- George S. Patton (Nhà chỉ huy quân sự)

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 64 tháng 09.2018

 Số 64 tháng 09.2018

ĐẦU TƯ VÀO GIÁO DỤC

TRONG KHI NHÀ NƯỚC ĐÓNG VAI TRÒ CHỦ ĐẠO, TƯ NHÂN TIẾP TỤC ĐẦU TƯ MẠNH VÀO NHỮNG LĨNH VỰC GIÁO DỤC KHÁC NHAU

25 ĐẠI HỌC HÀNG ĐẦU NƯỚC MỸ * GIÀU NHẤT SINGAPORE

Các số báo khác