Ngân hàng kiểu mới - ảnh 1

ột tối cuối tuần tháng 9.2018, ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) tổ chức lễ ra mắt ứng dụng ngân hàng số Yolo ở trung tâm tổ chức sự kiện GEM, TP.HCM. Hàng loạt hoạt động chính của buổi ra mắt do các ngôi sao giải trí đảm nhận. Trên nền sân khấu thiết kế phong cách trẻ trung, ca sĩ trẻ Soobin Hoàng Sơn, Vũ Cát Tường, Min… thay nhau trình diễn cùng với các màn vũ đạo sôi động, duy trì không khí náo nhiệt đến cuối buổi. Điểm nhấn quan trọng nhất của chương trình khi ca sĩ trẻ Soobin Hoàng Sơn xuất hiện ở vai trò đại sứ thương hiệu, trở thành người giới thiệu Yolo với một hệ sinh thái đi kèm.

 Ban lãnh đạo VPBank có lý do để “lui” về phía sau. Yolo, sản phẩm ngân hàng số ngân hàng này muốn hướng tới thế hệ Z, giới trẻ lớn lên gắn với các sản phẩm công nghệ, tương tác cao với mạng xã hội, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các KOL, nhóm người có ảnh hưởng trên mạng xã hội như các ca sĩ trẻ.

“Đây là sự đổi mới quan trọng, thể hiện tham vọng lớn của ban lãnh đạo VPBank. Chúng tôi muốn tích hợp, gắn chặt dịch vụ ngân hàng, dịch vụ tài chính vào trong đời sống hằng ngày của hàng triệu con người, cố gắng đáp ứng nhiều nhất nhu cầu của khách hàng,” ông Nguyễn Đức Vinh, tổng giám đốc VPBank phát biểu. Công nghệ tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến hành vi người dùng dẫn đến sự thay đổi đáng kể về nhận thức, cách vận hành và cấu trúc của nhiều ngành nghề. Lĩnh vực tài chính ngân hàng tại Việt Nam cũng không ngoại lệ, thậm chí nằm ở tốp đầu những ngành nghề đang diễn ra những sự thay đổi nhanh chóng nhất.
 
 Làn sóng lớn công nghệ tài chính (fintech), gắn với sự thay đổi căn bản về sản phẩm dịch vụ trong lĩnh vực ngân hàng trong nước được tạo ra bởi nhiều nhà băng năng động khác không chỉ có VPBank. Đầu năm 2017, ngân hàng thương mại cổ phần Tiên Phong (TPBank) công bố ra mắt ứng dụng TPBank LiveBank, mô hình ngân hàng trực tuyến hoạt động 24/7, khách hàng có thể thực hiện toàn bộ các giao dịch của một ngân hàng mà không bị giới hạn về thời gian. Một trong các sản phẩm được ưa thích nhất của TPBank có tính đột phá là khách hàng có thể mở thẻ, lấy ngay sau vài phút tại các điểm TPBank LiveBank nhờ các ứng dụng mới nhất của công nghệ số.
 
Ngân hàng thương mại cổ phần Kỹ thương (Techcombank), ngân hàng tư nhân có vốn hóa bốn tỉ đô la Mỹ tuyên bố đã đầu tư 300 triệu đô la Mỹ cho hạ tầng công nghệ thông tin. Được nhìn nhận là ngân hàng sở hữu cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin mạnh, vài năm nay Techcombank duy trì chương trình miễn phí tất cả mọi giao dịch của khách hàng cá nhân qua kênh điện tử, trái ngược với chính sách của nhiều đối thủ cạnh tranh. Thậm chí nhà băng do ông Hồ Hùng Anh làm chủ tịch hội đồng quản trị còn cung cấp dịch vụ rút tiền mặt không cần thẻ ATM qua việc sử dụng mã OTP gửi qua tin nhắn vào số điện thoại đăng ký dịch vụ Internet Banking.
 
Hành vi người dùng đang thay đổi rất nhanh ảnh hưởng từ sự lên ngôi của các thiết bị cầm tay. Sản phẩm tài chính cũng dịch chuyển theo sự thay đổi này. Trên nền tảng các dịch vụ cũ nhiều ngân hàng đang có những cách tiếp cận làm mới sản phẩm. Chẳng hạn, ngân hàng thương mại cổ phần Quân đội (MB) cho phép khách hàng chuyển tiền qua ứng dụng Facebook. Ngân hàng này tạo ra một kênh giao tiếp mới với khách hàng trẻ qua ứng dụng eMBee fanpage. Khách hàng của nhà băng này chỉ cần đăng ký dịch vụ, tương tác với trợ lý ảo chatbot, phần mềm sử dụng trí tuệ nhân tạo AI trả lời các yêu cầu… để thực hiện giao dịch chuyển khoản đến người cần.
 
Với lợi thế về mạng lưới và thương hiệu, hoạt động ngân hàng truyền thống vẫn đang đóng góp nhiều nhất tới lợi nhuận cho ngân hàng thương mại cổ phần nhà nước như Vietcombank, BIDV, VietinBank. Nhưng giờ đây thay vì phải xếp hàng chờ đợi tại quầy giao dịch vật lý, tại một số địa điểm, khách hàng của Vietcombank có thể khởi tạo các giao dịch nộp tiền, rút tiền, chuyển khoản, đăng ký dịch vụ ngân hàng điện tử… tại một không gian giao dịch riêng mang tên ngân hàng số Digital Lab. 
 
Hai ông lớn khác, VietinBank và BIDV đang chuyển đổi hệ thống CoreBank. VietinBank, ngân hàng sáu lần lọt vào danh sách Global 2000 của Forbes lập kho dữ liệu doanh nghiệp (EDW) do sở hữu một kho dữ liệu khách hàng phong phú bậc nhất cần tổ chức lại hỗ trợ ra quyết định kinh doanh nhanh chóng. BIDV, ngân hàng dẫn đầu hệ thống về tổng tài sản cũng cung cấp ra thị trường nhiều sản phẩm dịch vụ mới mẻ như BUNO – chuyển tiền chỉ với số điện thoại của người nhận, không cần nhớ số tài khoản…
Ngân hàng kiểu mới - ảnh 2
Bùi Thế Anh, 22 tuổi, là một trong 5.000 người dùng đầu tiên tải ứng dụng Yolo từ kho ứng dụng Google Play. Sinh ra ở Hải Phòng, đang học tại Hà Nội, mỗi ngày chàng trai trẻ dành vài tiếng đồng hồ tương tác với bạn bè trên mạng xã hội. Các hành vi, sở thích bộc lộ trên không gian mạng của sinh viên này là thú chơi game, yêu thích điện ảnh và hâm mộ Soobin Hoàng Sơn. Biết đến Yolo qua thần tượng âm nhạc, lý do Thế Anh trở thành một trong những người đầu tiên sử dụng Yolo là để thanh toán phí xem phim trên Netflix hằng tháng qua thẻ tín dụng quốc tế như Visa hoặc Master. Chưa đủ điều kiện làm thẻ tín dụng (Credit), trong khi làm thẻ ghi nợ (Debit) Thế Anh phải tới chi nhánh ngân hàng để mở thẻ và sau đó nạp tiền vào tài khoản. Với Yolo, chỉ bằng vài thao tác, Thế Anh tạo ra một tấm thẻ Master ảo (Debit), có tên, số thẻ, mã CVV được chấp nhận thanh toán toàn cầu.
 
Thế Anh nằm trong số vài chục triệu khách hàng trẻ tiềm năng mà các ngân hàng như VPBank đặt mục tiêu chinh phục. Số liệu ước tính của Liên Hợp Quốc cho biết dân số Việt Nam đạt 96 triệu người vào năm 2018 với cơ cấu 69% dân số tập trung độ tuổi năng động (15 – 65 tuổi). Theo Sách trắng Thông tin và Truyền thông 2017, tính tới cuối năm 2016 Việt Nam có hơn 50 triệu người dùng Internet nói chung, trong đó có hơn 36 triệu người kết nối Internet qua nền tảng di động. Ngân hàng Thế giới ước tính tại Việt Nam mới có khoảng 30% người ở độ tuổi trưởng thành có sử dụng dịch vụ ngân hàng, phần lớn nằm ở khu vực đô thị.
 
Theo khảo sát của công ty nghiên cứu thị trường Kantar TNS về thói quen sử dụng dịch vụ ngân hàng Việt Nam vào năm 2017, chỉ có 4% người tham gia khảo sát có dùng dịch vụ ngân hàng điện tử, trong khi con số tương tự ở các nước mới nổi khu vực châu Á là 12% và thấp hơn nhiều so với con số trung bình 39% của thế giới. Với cơ cấu dân số trẻ, mạng viễn thông phủ sóng rộng, cước viễn thông thuộc loại thấp trên thế giới, dịch vụ tài khoản ngân hàng còn sơ khai… các ngân hàng nhận ra cơ hội lớn ở kênh phân phối các sản phẩm ngân hàng qua các thiết bị cầm tay.
 
Theo ông Nguyễn Đức Vinh, VPBank đã đầu tư gần hai năm để tạo ra nền tảng hoàn toàn mới. “Nền tảng này khác với những gì đang có trên thị trường, bao gồm tất cả những gì chúng ta có thể thấy được từ ngân hàng số thông thường, Yolo là tập hợp các giải pháp của kỹ thuật, của ví điện tử,” ông Vinh nói về sản phẩm hướng đến “thế hệ số” mới sinh ra và lớn lên trong môi trường những thiết bị số, màn hình cảm ứng và kết nối không dây, dành nhiều thời gian sử dụng mạng xã hội.
Thành lập vào năm 1992 VPBank là ngân hàng trải qua nhiều thăng trầm. Bước ngoặt lớn gần nhất diễn ra với ngân hàng khi các doanh nhân, chủ yếu là cựu du học sinh Đông Âu, dẫn đầu bởi ông Ngô Chí Dũng trở thành người cầm trịch ngân hàng này vào năm 2010. Trong cuộc trả lời phỏng vấn Forbes Việt Nam một năm trước, ông Dũng chia sẻ khi bước vào VPBank, tái cơ cấu để vực dậy ngân hàng này khi bức tranh toàn cảnh ngành ngân hàng đã định hình tương đối rõ ràng, với việc các ngân hàng có vốn nhà nước có ưu thế hơn hẳn về thương hiệu và hoạt động bán buôn, các ngân hàng bán lẻ lâu năm như ACB, Sacombank, Eximbank… cũng hình thành mạng lưới rộng khắp. Do vậy, chiến lược phát triển mô hình ngân hàng bán lẻ của VPBank dựa trên nền tảng số.
 
Sau khi công ty tài chính tiêu dùng FE Credit phát huy hiệu quả, năm 2016, VPBank tung ra thị trường ứng dụng ngân hàng số Timo – “Ngân hàng số thông minh không tính phí” với nhiều tiện ích: chuyển và nhận tiền tức thì, mở tiết kiệm ngay tại nhà, rút tiền miễn phí tại hơn 16 ngàn máy ATM… Với slogan “Sống phong cách”, Yolo là sản phẩm ngân hàng số thứ hai của nhà băng đang lên này. 

Theo dõi chuyển động của các ngân hàng Việt Nam trong một thập niên qua, Quản Trọng Thành, cựu chuyên gia phân tích ngành ngân hàng của công ty chứng khoán CIMB, chỉ ra một số điểm tương đồng ở nhóm chuyển dịch sang ngân hàng số mạnh mẽ nhất thời gian qua. Thứ nhất, sau cuộc khủng hoảng ngân hàng 2008 – 2012 nhóm này có sự chuyển đổi chủ sở hữu. Thứ hai, sau khi đổi chủ, các ngân hàng này có xuất phát điểm khá thấp, nên ngân hàng số là con đường đi tắt, vì nếu đi theo con đường bán lẻ truyền thống mất hàng thập kỷ các nhà băng này mới đạt được tầm vóc như ACB hay Sacombank trước giai đoạn cả hai sa vào khủng hoảng. Thứ ba, mức độ “số hóa” của các ngân hàng tỉ lệ thuận với quyết tâm của người dẫn đầu.
 
Một cái tên khác đem đến sự cách tân cho sản phẩm truyền thống ngành ngân hàng là TPBank. Thành lập năm 2008, ban đầu TienPhongBank, tên gọi cũ của ngân hàng này, có cổ đông sáng lập là các doanh nghiệp hàng đầu thị trường công nghệ (FPT), viễn thông (MobiFone) nên hướng tới mục tiêu “tiên phong ứng dụng công nghệ để cung cấp tới khách hàng những sản phẩm và dịch vụ tài chính hiệu quả.” Năm 2011, sau khi nâng vốn điều lệ lên 3.000 tỉ đồng, ngân hàng này có cổ đông ngoại là SBI Ven Capital.
 
Ra đời giữa tâm khủng hoảng 2008, có tỉ lệ đầu tư chứng khoán rất cao, sau sự tăng trưởng nhanh chóng trong năm đầu tiên, giai đoạn 2009 – 2011, nhà băng này phải dựa vào thị trường liên ngân hàng để giải quyết bài toán căng thẳng về thanh khoản. Vừa chịu sự suy giảm tiền gửi từ khách hàng, vừa chịu chi phí lãi huy động cao, năm 2011, TienPhongBank rơi vào nhóm bảy ngân hàng yếu kém, buộc phải tái cơ cấu.
 
Bước ngoặt lớn đến với TienPhongBank vào năm 2012 khi hai anh em doanh nhân Đỗ Minh Phú – Đỗ Minh Tú tham gia điều hành. Với nguồn tài chính dồi dào từ việc bán Diana cho Unicharm, anh em họ Đỗ nắm 20% vốn điều lệ của ngân hàng này, chia nhau vị trí chủ tịch và phó chủ tịch thường trực, đổ tiền vực dậy nhà băng này.
 
Có sự hỗ trợ, kinh nghiệm từ cổ đông nước ngoài SBI Ven Capital và IFC, quỹ đầu tư trực thuộc World Bank, sau khi tham khảo các mô hình thành công trên thế giới, TPBank định hướng phát triển dựa trên mô hình ngân hàng số. Sau vài năm đầu tư, “ngân hàng hiểu bạn” bước đầu đem đến các trải nghiệm sản phẩm thú vị cho khách hàng: tại các trung tâm TPBank LiveBank hoạt động 24/7, khách hàng có thể thực hiện toàn bộ các giao dịch ngân hàng tự động như: nộp tiền, rút tiền, chuyển khoản không cần giao dịch viên. Điểm đặc biệt nhất, khách hàng có thể tự mở thẻ sau khi khai báo các thông tin cá nhân trên máy, scan căn cước, tự chụp hình và chờ nhận thẻ ATM tại chỗ. Mất khoảng 30 giây để hoàn tất khai báo và nhận thẻ. Thao tác vật lý duy nhất, chưa “số hóa” là khách hàng phải cung cấp chữ ký theo quy định hiện hành, dù giải pháp kỹ thuật đã có.
 
Mỗi điểm giao dịch vật lý tiêu tốn khoảng 5 – 20 tỉ đồng tùy theo quy mô và phải được ngân hàng Nhà nước thông qua. Trong khi hướng phát triển như TPBank LiveBank, các điểm giao dịch hoạt động 24/7 không gián đoạn, không phải xin cấp phép, không bị hạn chế về số điểm giao dịch. Về định hướng, đến năm 2020, TPBank thiết lập khoảng 400 TPBank LiveBank, tương đương số lượng chi nhánh của các ngân hàng tư nhân dẫn đầu mạng lưới như Sacombank, ACB, Eximbank… xây dựng trong khoảng 20 năm. Theo quy định mới, chủ tịch ngân hàng không được nắm giữ chức vụ tương đương ở doanh nghiệp khác. Giữa hai chiếc ghế chủ tịch tập đoàn Doji và TPBank, đầu năm 2018 ông Đỗ Minh Phú chọn chiếc ghế ở nhà băng, một cam kết ngầm tiếp tục đưa TPBank phát triển.

Ở phòng giao dịch ngân hàng thương mại cổ phần Phương Đông (OCB) số 194 Nguyễn Công Trứ, quận 1, TP.HCM, không có thiết bị lấy số thứ tự như một số nơi khác. Sắp tới, khi giao dịch, khách hàng chỉ cần đọc số chứng minh nhân dân, qua vài cú nhấp chuột vào hệ thống, nhân viên tại quầy nắm được nhu cầu khách hàng, in biên lai cho khách hàng ký, tiết kiệm thời gian đáng kể. Với các giao dịch buộc phải tới ngân hàng như chuyển tiền số lượng lớn, khách hàng có thể cung cấp thông tin trực tuyến trước, sau đó tới điểm giao dịch gần nhất hoàn thiện những thủ tục giấy tờ. Đầu năm nay nhà băng nhỏ này trở thành ngân hàng trong nước đầu tiên giải quyết được bài toán hợp nhất các kênh giao dịch online và offline sau thời gian đầu tư đúng hướng và đồng bộ về hạ tầng công nghệ.
 
Thành lập năm 1996, ban đầu OCB có các cổ đông lớn là Bến Thành Group, văn phòng Thành ủy TP.HCM, Vietcombank. Năm 2008, BNP Paribas, một ngân hàng lớn tại châu Âu trở thành cổ đông chiến lược của OCB, sau nhiều lần tăng sở hữu đạt tỉ lệ 20% vào năm 2011. Năm 2012, ông Trịnh Văn Tuấn, cựu du học sinh Đông Âu trở thành chủ tịch OCB. Vị cựu nghiên cứu sinh Kinh tế đại học Bách khoa Warszawa – Ba Lan, sinh năm 1965, có thời gian kinh doanh ở Đông Âu. Trước khi cầm trịch OCB ông Tuấn là cổ đông sáng lập ngân hàng Quốc tế (VIB), từng giữ chức vụ chủ tịch hội đồng quản trị của ngân hàng này giai đoạn 2002 – 2008.
 
Với tầm nhìn của vị lãnh đạo mới và sự hỗ trợ kinh nghiệm của BNP Paribas nhà băng nhỏ này đã âm thầm thay đổi. Theo cách truyền thống, để sử dụng dịch vụ ngân hàng, khách hàng phải tới các quầy giao dịch vật lý mới được phục vụ (kênh offline). Với cuộc cách mạng Internet, hình thức giao tiếp online xuất hiện, ban đầu trên trình duyệt web (Internet Banking), sau đó với bùng nổ của các thiết bị cầm tay buộc các ngân hàng phát triển các ứng dụng ngân hàng (app). Tuy nhiên do đầu tư công nghệ qua các giai đoạn, các kênh này hoạt động độc lập, không đồng nhất, buộc khách hàng khi cần dịch vụ nào phải dùng đúng kênh mới được phục vụ, nảy sinh các bất tiện nho nhỏ như thao tác trên kênh này bị gián đoạn chuyển sang kênh khác thì mọi quy trình phải bắt đầu lại từ đầu, lãng phí thời gian của khách hàng.
 
Quy mô nhỏ nên có tính linh hoạt, lại đi sau, đầu năm 2018, nhà băng 22 tuổi này công bố trở thành ngân hàng hợp kênh đầu tiên qua ứng dụng OCB OMNI. Ngân hàng này công bố nền tảng đa kênh OCB OMNI giai đoạn hai giải quyết được vấn đề thông tin đồng bộ giữa các kênh, khách hàng có thể tiếp tục giao dịch dang dở mà không phải tiến hành các bước đã làm trước đó. Ngân hàng sắp niêm yết sẽ đưa ra các sản phẩm mới trong lĩnh vực cho vay và thanh toán.
 
Các nhà băng truyền thống có thế mạnh bán lẻ không nằm ngoài xu hướng dịch chuyển chung. Trao đổi với Forbes Việt Nam, Trần Hùng Huy, chủ tịch của ngân hàng thương mại cổ phần Á Châu cho biết nhà băng tư nhân này đang đầu tư mỗi năm 300 – 350 tỉ đồng để chuyển đổi ngân hàng bán lẻ truyền thống thành ngân hàng số. ACB có chậm chân khi chưa thực sự có sản phẩm khác biệt như VPBank, TPBank, Techcombank, OCB? Chủ tịch ACB lý giải, những năm qua họ sở hữu vài triệu tài khoản khách hàng cá nhân, vài trăm ngàn tài khoản doanh nghiệp, nên đặt thứ tự ưu tiên cho việc chuyển đổi hệ thống từ “bên trong,” bao gồm xây dựng, phân tích cơ sở dữ liệu, phân loại khách hàng, rồi mới đến xây dựng sản phẩm mới và dự kiến công bố ra “bên ngoài” trong năm tới. Các điểm giao dịch vật lý vẫn mang về 90% lợi nhuận của ACB. Người kế nhiệm nhà sáng lập Trần Mộng Hùng tại ACB khẳng định: “Xu thế dịch chuyển ngân hàng số là tất yếu. Vấn đề người dùng đã sẵn sàng đón nhận đến đâu.”
Ngân hàng kiểu mới - ảnh 3