Vụ kiện chống thuế bán phá giá cá tra vào thị trường Hoa Kỳ năm 2003 trở thành bài học hội nhập với các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam. trong rủi có cái may, Vĩnh Hoàn tìm thấy một nhân viên giỏi, người 13 năm sau ngồi vào ghế CEO.

CEO của Vĩnh Hoàn: Người biến chuyện phức tạp thành đơn giản - ảnh 1

Nguyễn Ngô Vi Tâm, CEO của Vĩnh Hoàn. Ảnh: Danny Bach.

Năm 2003 trở thành một cột mốc đáng nhớ với các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam. Một năm trước đó, sản lượng xuất khẩu cá tra, cá basa vào Hoa Kỳ tăng vọt lên gần 21 ngàn tấn, gấp 214 lần so với năm 1996, năm đầu tiên sản phẩm này có mặt ở thị trường Mỹ khi lệnh cấm vận thương mại gỡ bỏ. Nhận ra nguy cơ mất thị phần, hiệp hội các nhà sản xuất cá da trơn Hoa Kỳ đệ đơn kiện lên bộ Thương mại tố cáo ngành thủy sản Việt Nam bán phá giá, gây thiệt hại cho nền sản xuất nội địa.

Vụ kiện bán phá giá đầu tiên diễn ra chỉ vài tháng sau khi hiệp định Thương mại song phương Việt – Mỹ có hiệu lực thu hút mối quan tâm đặc biệt. Bên cạnh các vấn đề pháp lý, tranh chấp thương mại tác động trực tiếp đến 53 doanh nghiệp thủy sản bị đơn và ảnh hưởng gián tiếp đến cuộc sống của khoảng 200 ngàn nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long. Kết quả vụ kiện ảnh hưởng trực tiếp đến ngành cá, ngành xuất khẩu chủ lực cùa Việt NamNam vào một trong các thị trường tiềm năng nhất.

Thời điểm đó Vĩnh Hoàn là công ty tư nhân chiếm 25% sản lượng cá của Việt Nam ở thị trường Hoa Kỳ, xếp sau Agifish chiếm 40%. Nằm trong nhóm các công ty bị đơn, giai đoạn 2002 - 2003, bà Trương Thị Lệ Khanh, tổng giám đốc Vĩnh Hoàn liên tục làm việc với công ty Luật Hợp danh YKVN, đơn vị tư vấn pháp lý. Sau nhiều lần gặp gỡ, nhà sáng lập Vĩnh Hoàn ấn tượng với một nhân viên trẻ của YKVN, cô gái có đôi mắt sáng, vẻ ngoài nhanh nhẹn, chỉn chu trong công việc. Cảm mến, sau vài lần bà Khanh rủ rỉ, cô gái nhận lời đầu quân cho Vĩnh Hoàn.

“Mình mới ra trường làm việc ở môi trường doanh nghiệp nước ngoài, nhìn môi trường các công ty Việt Nam cũng lạ lẫm nhưng nghĩ Vĩnh Hoàn là công ty trẻ, có cơ hội đi lại, tiếp xúc nhiều. Chị Khanh cũng dành nhiều tình cảm nên nhận lời,” Nguyễn Ngô Vi Tâm, cô cử nhân ngành luật năm xưa nói về lối rẽ bất ngờ. Năm 2016, sau 13 năm gắn bó với Vĩnh Hoàn, lần lượt được cất nhắc qua nhiều vị trí, ở tuổi 37, Vi Tâm được bổ nhiệm vào chiếc ghế nóng của công ty xuất khẩu cá tra lớn nhất Việt Nam.

Khởi đầu với vị trí nhân viên kinh doanh, khi Tâm thăng tiến lên vị trí CEO thì Vĩnh Hoàn cũng có nhiều đổi thay. Năm 2003 doanh thu xuất khẩu của công ty 27 triệu đô la Mỹ thì năm 2018 con số này đạt gần 400 triệu đô la Mỹ. Trước đây, công ty xuất được 30 container/tháng thì hiện nay con số là 400 container/tháng. Số lượng xuất mỗi tháng hiện tại vượt cả số xuất cả năm 2003 trước đây. Chưa hết, từ năm 2009 tới nay Vĩnh Hoàn luôn giữ ngôi vị quán quân xuất khẩu cá tra, kim ngạch xuất khẩu trong ngành thủy sản xếp thứ hai, sau Minh Phú. Ở cương vị điều hành, Tâm quản lý 8.000 nhân sự, 600 héc ta vùng nuôi, nhà máy chế biến ở bốn tỉnh có tổng công suất 1.000 tấn/ngày, quy mô thuộc tốp cao nhất trong ngành thủy sản Việt Nam. 

Trở lại những ngày đầu, công việc Tâm không suôn sẻ như mường tượng. Sau sáu năm hoạt động, lúc ấy, bà Khanh, người sáng lập Vĩnh Hoàn vẫn tả xung hữu đột trên mọi mặt trận từ vạch chiến lược, đối ngoại đến điều hành văn phòng, đàm phán hợp đồng thương mại. Công việc của phòng kinh doanh lúc ấy khá đơn giản, có lúc chỉ là chốt giá. Va vấp công việc, cô nhân viên trẻ nhận ra nhiều tồn tại ở công ty non trẻ này. Chẳng hạn nhân viên kinh doanh không được giao chỉ tiêu rõ ràng nên không tạo ra động lực làm việc thực sự. Phòng kinh doanh bán được bao nhiêu, mỗi thị trường như thế nào bản thân nhân viên cũng không được biết. Lý do, công ty chưa xây dựng hệ thống KPI đánh giá hiệu quả công việc.

Một vài phiền toái khác Tâm gặp có thể khiến nhiều người trẻ nản lòng vội nhảy việc. Thời đó, Internet Việt Nam kết nối dial – up, vào mạng phát ra tiếng kêu “tít – tè” đặc trưng, để đọc và nhận email nhân viên kinh doanh chỉ có cách vào trụ sở công ty. Hoa Kỳ là thị trường quan trọng nhất của Vĩnh Hoàn, do chênh lệch múi giờ, nhiều lúc có việc nửa đêm cô nhân viên phải chạy vào công ty trả lời email chốt đơn hàng. Lãnh đạo công ty chưa nghĩ tới chuyện trang bị laptop cho nhân viên. Để chủ động hơn Tâm tự bỏ tiền túi sắm máy tính.

Những vướng mắc dù nhỏ hay lớn đều được cô nhân viên trẻ mạnh dạn góp ý thẳng thắn với lãnh đạo cao nhất. Có cái đơn giản như trang bị laptop công ty giải quyết ngay (Tâm lấy hóa đơn được công ty hoàn trả tiền). Có những vấn đề khó hơn như xây dựng hệ thống KPI, trang bị phần mềm quản lý doanh nghiệp bà Khanh nhận ra nhưng công ty cần thời gian vài năm thay đổi. “Trên mình còn có sếp, mình trẻ, mới ra trường xông xáo nhưng không phải muốn thay đổi là được,” Tâm cười nhớ lại. Với thế mạnh về ngoại ngữ, từng bước Tâm đã khẳng định năng lực nhất định, chẳng hạn việc mở rộng đội ngũ kinh doanh ở thị trường EU. Năm 2006, cô được bổ nhiệm làm trưởng phòng kinh doanh khi người sếp trực tiếp rời công ty. “Cảm nhận lúc ấy chị Khanh muốn giữ người cũng được nhưng trong thâm tâm có lẽ muốn tạo điều kiện cho người trẻ như mình,” Tâm nói.

Năm 2007, Vĩnh Hoàn chuyển hoạt động từ doanh nghiệp tư nhân sang mô hình cổ phần. Bán đấu giá cổ phần ra công chúng, cuối năm đó công ty lên sàn. Tâm được bổ nhiệm làm phó giám đốc phụ trách kinh doanh. Từ nhân viên “bán cá”, sau bốn năm Tâm tham gia vào các công việc mang tính đối ngoại của công ty, chịu trách nhiệm thành lập văn phòng đại diện của Vĩnh Hoàn tại Hoa Kỳ, tuyển dụng huấn luyện nhân sự ở thị trường này.

Trở lại với vụ kiện chống bán phá giá cá tra và nguồn cơn rắc rối của các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam. Trước năm 1995, tại Việt Nam cá tra chủ yếu được nuôi bằng nguồn giống vớt tự nhiên trên sông Mekong. Bởi vậy số lượng cung cấp cá giống rất hạn chế, quy mô và sản lượng ngành khiêm tốn. Công nghệ tạo giống nhân tạo sau đó đưa chi phí giống bằng 1/3 so với trước, đồng thời có khả năng cung cấp số lượng lớn giúp ngành nuôi cá khởi sắc. Hoạt động nuôi cá ban đầu phát triển dưới hình thức bè cá, hầm cá dọc hai bờ sông Hậu thuộc hai tỉnh An Giang, Đồng Tháp, sau đó lan rộng ra khắp các tỉnh vùng ĐBSCL theo hình thức ao nuôi. Cùng với sự xuất hiện của các doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi của nước ngoài như CP, Cargill... vào giữa thập niên 1990, ngành nuôi cá tra bắt đầu phát triển.

Năm 1995 lệnh cấm vận kinh tế với Việt Nam gỡ bỏ, bài toán đầu ra cho ngành cá khai thông khi tìm được đường xuất khẩu. Hội đủ thiên thời, địa lợi, nhân hòa ngành cá Việt Nam cất cánh... Do thổ nhưỡng, phù du và thiên nhiên ưu đãi dòng Mekong, cá Việt Nam thịt trắng, được ưa chuộng hơn loại thịt vàng của Thái Lan, Indonesia, Bangladesh, Ấn Độ... trong khi giá thành sản xuất thấp hơn. Mau chóng Việt Nam vươn lên chiếm hơn 90% thị phần xuất khẩu cá tra của thế giới khi lượng hàng sản xuất ra chủ yếu hướng vào thị trường xuất khẩu.

Ở bên kia bán cầu, tại Hoa Kỳ, cá da trơn hay catfish theo tên tiếng Anh là ngành nông nghiệp tập trung chủ yếu tại vùng đồng bằng sông Mississippi phát triển từ thập niên 1970. Sự xuất hiện của cá tra Việt Nam với giá bán cạnh tranh đe dọa trực tiếp tới vị thế của ngành nuôi cá nội địa. Đánh hơi thấy nguy cơ, hiệp hội các nhà sản xuất cá da trơn Hoa Kỳ dựng lên các hàng rào ngăn bước tiến của đối thủ cạnh tranh đang lên. Theo Tâm, bản chất thuế chống bán phá giá là một hàng rào thương mại, nhà sản xuất Hoa Kỳ dựng lên để bảo hộ thị trường: “Công thức áp thuế bán phá giá là giá bán phải cao hơn chi phí sản xuất một mức nào đó. Hiểu vậy, mình phải có chiến lược bán hàng với giá bán không thấp quá. Phải hiểu được kế toán để khai báo, kê khai sổ sách đầy đủ.”

Trải qua hàng chục vụ kiện mà Vĩnh Hoàn tham gia với tư cách bị đơn, với khả năng ngoại ngữ, kiến thức về luật và sự am hiểu nhất định về văn hóa Mỹ giúp Tâm và chủ tịch Vĩnh Hoàn trở thành cặp bài trùng làm việc với các luật sư tham gia các vụ kiện bán phá giá. Là doanh nghiệp đầu ngành, theo Tâm, công ty phải tiếp đoàn thanh tra Hoa Kỳ nhiều hơn bất kỳ doanh nghiệp cá tra Việt Nam nào. Mối chuyến kéo dài khoảng hai tuần. Ngoài chuyện kiểm tra đối chiếu sổ sách kế toán, họ còn kiểm tra thực tế định mức thực tế đầu vào như điện, nước, nhân công, “kể cả chất tẩy rửa như xà phòng rửa tay cho công nhân cũng phải kê khai đầy đủ vào chi phí.” “Sổ sách kế toán minh bạch và người làm phải nắm được kỹ thuật khai báo. Mình xác định đang làm việc với nước ngoài chứ không phải với đối tác quen thuộc,” Tâm nói.

Trong lịch sử các vụ kiện chống bán phá giá Vĩnh Hoàn được áp thuế suất chống bán phá giá 0% hoặc luôn thấp nhất trong số các doanh nghiệp
bị đơn Việt Nam. Việc kê khai chi phí mới là một nửa vấn đề khi Hoa Kỳ không công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường. Bởi vậy, Hoa Kỳ chấp nhận sử dụng mức tiêu hao của doanh nghiệp, còn đơn giá lại áp dụng của nước thứ ba. Tùy thuộc tình huống, cùng với các luật sư, các lãnh đạo của Vĩnh Hoàn tới quốc gia thứ ba, nghiên cứu tập hợp số liệu để chứng minh sự bất hợp lý khi công ty trở thành bị đơn. “Thuế chống bán phá giá là rủi ro nhưng cũng là cơ hội mình vươn lên một cách minh bạch,” Tâm nói và đánh giá hàng rào kỹ thuật mới nhất - đạo luật Farm Bill, quy định giám sát chặt chẽ từ khâu nuôi trồng - sản xuất - chế biến theo tiêu chuẩn Hoa Kỳ, là rào cản nhưng cũng là động lực tốt cho các doanh nghiệp có chiến lược phát triển đúng đắn. Theo Tâm, khi sản phẩm được đóng dấu tiêu chuẩn Mỹ UNDP thì người tiêu dùng an tâm, trở thành động lực tăng doanh số.

Giống như các công ty thủy sản Việt Nam, Vĩnh Hoàn đặt sản xuất ở tỉnh, gần vùng nguyên liệu trong khi tổng hành dinh phải đặt tại TP. HCM để theo sát diễn biến thị trường. Thách thức cho Tâm khi ngồi lên chiếc ghế nóng là phải khẳng định uy tín trong công việc với khối sản xuất ở địa phương. “Có những người có tình cảm với chủ tịch rất lớn. Ở địa phương nên suy nghĩ cũng khác, trước giờ họ chỉ nghĩ đi theo bà Khanh, công ty là của bà Khanh. Về mặt tình cảm họ thấy phải báo cáo, cần bà Khanh lắng nghe, chỉ đạo mới an lòng,” Tâm nói. Làm CEO phải đủ thông tin mới có thể ra quyết định, điều may mắn Tâm nhận được là sự ủng hộ tuyệt đối từ nhà sáng lập Vĩnh Hoàn. Dù còn khó khăn nhưng Tâm tự tin theo thời gian sẽ khẳng định năng lực với khối sản xuất.

  "MỘT LÃNH ĐẠO TỐT KHI NHÂN VIÊN CÓ VẤN ĐỀ, HỌ SẼ TÌM ĐẾN, NGỒI LẠI ĐỂ TÌM RA GIẢI PHÁP."
NGUYỄN NGÔ VY TÂM - CEO VĨNH HOÀN

Nói về quyết định lựa chọn cộng sự trẻ đặt vào chiếc ghế nóng, bà Khanh nhận xét ngoài kỹ năng bán hàng, khả năng ngoại ngữ, khả năng đối ngoại, đối nội và sáng kiến trong công việc, điểm mạnh lớn là Tâm có khả năng tập hợp kết nối mọi người hành động hướng đến mục tiêu chung. “Tâm luôn đặt lợi ích công ty lên trên hết,” bà kể, ở công ty, Tâm trở thành chỗ dựa vững chắc cho các quản lý khác, khi gặp vấn đề họ đều tìm đến CEO để thảo luận, tìm cách gỡ nút thắt. “Một lãnh đạo tốt khi nhân viên có vấn đề, họ sẽ tìm đến, ngồi lại bàn bạc mong tìm ra giải pháp,” Tâm nói.

Chủ tịch Vĩnh Hoàn có lối diễn đạt mộc mạc nhưng đôi khi dài dòng. Gắn bó lâu năm, ăn ý với nữ chủ tịch trong các cuộc họp, Tâm trở thành cầu nối đưa thông điệp của bà Khanh đến với đối tác nước ngoài và trong nội bộ công ty. Bà Khanh có thể nói chuyện thoải mái với đối tác nước ngoài trong các cuộc gặp bên lề nhưng trong các thương vụ lớn bên cạnh bà luôn có CEO vì sự chắc chắn, ăn ý trong công việc và am hiểu pháp lý.

Tuy nhiên trong công việc giữa hai thế hệ không phải không có những điểm vênh nhau. Chẳng hạn với CEO, người có MBA về quản trị kinh doanh trường quản lý Maastricht (Hà Lan) muốn đẩy mạnh hiệu quả công việc qua dịch vụ săn đầu người, tuyển dụng các nhân sự làm thuê chuyên nghiệp nhằm tạo ra các động lực mới giúp công ty đi nhanh hơn. Ngược lại, bà Khanh giữ quan điểm thận trọng, ưu tiên những người có kỹ năng trong công việc và phù hợp với công ty. Sự thử nghiệm của Tâm tạm thời thất bại khi có vài nhân sự cao cấp chưa hòa nhập được với môi trường làm việc tại Vĩnh Hoàn nên tới rồi đi.

“Tâm là một miếng ghép hoàn hảo với Vĩnh Hoàn. Tâm là lãnh đạo có tầm nhìn, tư duy chiến lược, có kiến thức và khả năng học hỏi không ngừng nghỉ. Với nhà đầu tư, Tâm giữ phong cách làm việc cởi mở và chuyên nghiệp,” bà Trình Quỳnh Giao, cố vấn cấp cao Red River Holding cựu cổ đông của của Vĩnh Hoàn nhận xét. Bà Giao đánh giá cao CEO của Vĩnh Hoàn về sự kiên trì, lòng trung thành, đặc biệt khả năng thuyết phục, từng bước nhận được sự tín nhiệm và lòng tin của cổ đông sáng lập và đội ngũ quản lý của công ty.

Giữ quan điểm phải từng bước chuyên nghiệp hóa công ty, Tâm chia sẻ rằng sẽ mất công hơn xây dựng chương trình đào tạo tại chỗ đặc biệt giúp nhân sự khối nhà máy nâng cao trình độ. “Mình muốn công ty có hẳn một chương trình đào tạo, cũng thương mọi người dưới nhà máy không có cơ hội học tập. Đến một lúc nào đó, kiến thức không đủ để ra quyết định. Người ta không chỉ trưởng thành từ thực tế còn phải học kiến thức hàn lâm,” nữ CEO của Vĩnh Hoàn nói.

* Tựa theo bản in: Hạt mùa sau (tạp chí Forbes Việt Nam số 70 tháng 3.2019)

Đọc thêm >>>
Những gương mặt nữ quản lý chuyên nghiệp của VN năm 2019
CEO Trương Thị Lệ Khanh: “Nữ hoàng” cá tra
Danh sách 50 phụ nữ ảnh hưởng nhất Việt Nam năm 2019 

"Khi cảm thấy mọi thứ đều bất lợi cho bạn, hãy nhớ rằng máy bay cất cánh ngược hướng gió chứ không phải xuôi theo chiều gió". ---- Doanh nhân Henry Ford

Five Star West Lake

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 73 tháng 6.2019

 Số 73 tháng 6.2019

Bao Forbes Vietnam so 73
 
  • - DANH SÁCH 50 CÔNG TY NIÊM YẾT TỐT NHẤT
  • - BIA CŨ, BÌNH MỚI (THAY ĐỔI Ở SABECO)
  • - CẦU NỐI THẾ HỆ (THẾ HỆ THỨ BA TẠI FPT)
  • - QUÁ NHANH, QUÁ NGUY HIỂM (CÂU CHUYỆN YEAH1)

Các số báo khác