Đàn ong xây tổ - ảnh 1

ơn 7 giờ tối, trên đường về nhà, chị Nguyễn Thị Kim Dung ghé vào Ministop trên đường Lê Văn Sĩ, quận Tân Bình. Lựa chọn một số thực phẩm chế biến, chị ghé qua quầy thanh toán, tiện thể đóng luôn tiền nước tháng 8. Làm giám sát sản xuất cho một doanh nghiệp ở khu công nghiệp Tân Phú Trung, làm việc theo ca kíp, chồng cũng theo ca, nên việc thanh toán hóa đơn điện, nước, viễn thông tại nhà có lúc không bảo đảm kỳ hạn do nhân viên đến thu tiền không gặp chủ nhà. “Từ ngày cấp nước Gia Định chấp nhận để khách hàng thanh toán qua Payoo, tôi đỡ phải lo trễ hạn,” chị cho biết.

 

Không như chị Dung làm ca kíp, anh Trần Nhật Trọng, nhân viên IT của một công ty có vốn nước ngoài ở quận 10 tuy làm theo giờ hành chính, song anh cũng chọn thanh toán hóa đơn tiện ích qua ví điện tử. “Người làm về công nghệ, tôi thích các giải pháp điện tử, qua Internet hay trên thiết bị di động.”

 

Nhóm khách hàng công sở, văn phòng và người làm ca kíp như chị Dung, anh Trọng là đối tượng chính mà các doanh nghiệp như VietUnion, đơn vị sở hữu giải pháp thanh toán Payoo, mong muốn phục vụ. Trong xã hội mà hầu hết các giao dịch thanh toán vẫn sử dụng tiền mặt như Việt Nam, các giải pháp thanh toán trực tuyến, hay di động tuy xuất hiện trên thị trường nhưng chưa thể phát triển mạnh vì nhiều lý do. Năm 2017, tổng giá trị giao dịch qua 200 dịch vụ, tiện ích thanh toán của Payoo xấp xỉ 4.000 tỉ đồng. Payoo là một trong 27 giải pháp trung gian thanh toán được cấp phép hoạt động ở Việt Nam. Cung ứng dịch vụ thanh toán trên nền tảng số là một trong các lĩnh vực được phân loại là công nghệ tài chính (fintech).

 

Trong khi các mảng còn lại như tài chính cá nhân (bao gồm so sánh lãi suất tín dụng, lãi suất tiền gửi, cho vay cá nhân ngang hàng), tài chính doanh nghiệp (crowd funding…) còn ở dạng tiềm năng, mảng thanh toán được xem là phát triển nhất trong họ fintech hiện nay. Số liệu tổng hợp từ các doanh nghiệp trung gian thanh toán, hiện có 10 triệu người sử dụng ví điện tử. Ước tính, giá trị giao dịch năm nay của Payoo vào khoảng 5.000 tỉ đồng, tăng trên 30% so với cùng kỳ năm trước. “Chúng tôi chỉ chiếm chưa tới 3% tổng giá trị giao dịch trên thị trường,” ông Nishikawa Shinichiro, thành viên hội đồng quản trị của VietUnion kiêm giám đốc cao cấp vùng của NTT Data nói. 

Đàn ong xây tổ - ảnh 2

Thanh toán số (digital payment) bao gồm cả thanh toán qua Internet và di động là một lĩnh vực thuộc tài chính số (digital finance). Bằng định nghĩa tất cả các giao dịch liên quan đến tài chính được thực hiện trên nền tảng kỹ thuật số, báo cáo do McKinsey đưa ra, ước tính tài chính số có thể đóng góp 3,7 ngàn tỉ đô la Mỹ, tương đương 6% GDP tăng thêm, cho các quốc gia đang phát triển vào năm 2025.

 

Để một số giao dịch thanh toán đi vào hoạt động, đòi hỏi hạ tầng thanh toán phải hoàn chỉnh, bao gồm hệ thống chuyển mạch, xử lý thanh toán bù trừ, hệ thống API mở để các tổ chức tài chính (ngân hàng, tín dụng) và các công ty công nghệ tài chính có thể truy cập, trao đổi dữ liệu. Hiện nay, ở Việt Nam có NAPAS cung cấp nghiệp vụ chuyển mạch, chưa hình thành hệ thống mở về API. Thanh toán bù trừ giữa các đơn vị cung cấp dịch vụ thanh toán số ở Việt Nam, theo một trưởng phòng kinh doanh về giải pháp thanh toán, do trung tâm thanh toán bù trừ của ngân hàng nhà nước kiêm nhiệm. “Họ chỉ xử lý trong một quãng thời gian nhất định trong ngày,” vị này, từ chối nêu tên, nói.

 

Sau khi có hạ tầng hoàn chỉnh, một giao dịch thanh toán số đòi hỏi có các thành phần: các bên giữ tiền, giải pháp thanh toán, cổng thanh toán. Tùy theo quan điểm của các nhà hoạch định chính sách, điều hành, mà bức tranh thanh toán số mỗi nơi mỗi khác. Một số quốc gia như Việt Nam, Mỹ, Úc yêu cầu mỗi ví điện tử – tạm hiểu như một nơi cất giữ tiền (của chủ tài khoản) phải gắn với một tài khoản ngân hàng và chuyển tiền vào ví bắt buộc phải thông qua tài khoản ngân hàng. Một số nước như Trung Quốc, Ấn Độ lại không bắt buộc, dựa trên mục đích sử dụng thanh toán số nhắm tới các đối tượng chưa có tài khoản ngân hàng. Ở Việt Nam, tỉ lệ dân số trên 15 tuổi chưa có tài khoản ngân hàng năm 2017 ở mức 41%, theo báo cáo công bố hồi tháng 5.2018 của công ty tư vấn Solidiance. Tính ra 10 triệu tài khoản ví điện tử chỉ tương ứng với 1/5 tổng số người có tài khoản ngân hàng ở Việt Nam. Dư địa để phát triển ví điện tử nói riêng và các dịch vụ thanh toán điện tử nói chung có cơ hội lớn để tăng trưởng.

Đàn ong xây tổ - ảnh 3

Cơ hội thị trường không chỉ đến từ lượng người dùng chưa tiếp cận được với dịch vụ ngân hàng, mà còn đến từ chủ trương thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt của ngân hàng nhà nước. Chính phủ Việt Nam phê chuẩn kế hoạch phát triển dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt giai đoạn 2016 – 2020. Bản thân chính phủ cũng làm gương khi đưa ra chủ trương thu lệ phí dịch vụ hành chính công qua mạng hay trả lương công chức qua tài khoản. Nhằm đạt mục tiêu 70% dân số có tài khoản ngân hàng vào năm 2020 của ngân hàng nhà nước, các ngân hàng có nhu cầu mở rộng mạng lưới, tiếp cận khách hàng, hoặc tự đầu tư, xây dựng các sản phẩm, dịch vụ, hoặc thông qua liên kết, bắt tay với các công ty fintech, thậm chí có ngân hàng thực hiện cả hai cách.

 

Thông tin về sản phẩm, dịch vụ thanh toán số, ngân hàng số trong năm năm trở lại đây cho thấy, các ngân hàng, hay các công ty công nghệ đều không muốn trở thành người chậm chân trước sự gia tăng của nhóm khách hàng trẻ, quen thuộc với ứng dụng công nghệ, mua bán qua mạng. Với 60% số dân sử dụng Internet, hay 30 triệu khách hàng sở hữu điện thoại thông minh, Việt Nam trở thành thị trường đầy tiềm năng với các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ thanh toán di động, thanh toán trực tuyến.

 

Bên cạnh các ứng dụng Internet banking, mobile banking của ngân hàng, các dịch vụ trung gian thanh toán, ví điện tử gia tăng rất nhanh. Kể từ 2015, khi doanh nghiêp đầu tiên được chính thức cấp phép trung gian thanh toán, cho đến giữa tháng 7.2018, thời điểm VinID của tập đoàn Vingroup ra đời, có 27 giấy phép trung gian thanh toán cho các đơn vị. Gọi là chính thức vì trước thời điểm 2015 có nhiều ứng dụng thanh toán trung gian được cấp phép thử nghiệm. Trong số các đơn vị thử nghiệm, ngoài Ngân Lượng, Bảo Kim, 123Pay gắn với các tên tuổi đời đầu của sàn giao dịch điện tử như Chợ Điện Tử, vatgia, hay cộng đồng người dùng nghe nhạc, chơi game của VNG, có các doanh nghiệp mới thành lập, trong đó có VietUnion.

Đàn ong xây tổ - ảnh 4

Ra đời năm 2008, VietUnion có đối tác chiến lược nước ngoài là NTT Data vào năm 2011. Đối tác trong nước có đội ngũ kỹ thuật, công nghệ am hiểu người dùng trong nước, còn NTT Data ngoài tiềm lực tài chính, còn có kho kinh nghiệm hơn 30 năm cung ứng dịch vụ thanh toán ở Nhật Bản. Năm 2009, NTT Data mở rộng hoạt động ra ngoài phạm vi nước Nhật. “Lựa chọn VietUnion là do triết lý và tầm nhìn có nhiều điểm chung. Chúng tôi đều có suy nghĩ muốn trở thành dịch vụ thanh toán one – stop paymet, và tạo thêm nhiều thuận tiện trong dịch vụ cho người dùng,” ông Shinichiro nói. 7 năm làm việc ở thị trường Việt Nam, NTT Data chỉ đóng vai trò hỗ trợ VietUnion và giới thiệu các giải pháp thanh toán thành công ở thị trường Nhật Bản, các hoạt động điều hành, chiến lược vẫn rõ dấu ấn của đội ngũ điều hành người Việt. Sau khi nhận vốn từ NTT Data, tiếp nhận kinh nghiệm 30 năm triển khai hạ tầng, dịch vụ thanh toán, VietUnion đi từng bước chậm để phát triển người dùng.

 

Nghiệp vụ trung gian thanh toán chia thành bốn mảng chính. Trong đó, cổng thanh toán đóng vai trò như một đường trục chính kết nối các bên tham gia thanh toán, từ ngân hàng, tổ chức tín dụng, người bán (hàng hóa, dịch vụ), người dùng. Ví điện tử là nơi lưu trữ tiền để người chủ sở hữu có thể giao dịch như thanh toán hóa đơn, mua mã thẻ điện thoại, top up điện thoại và thanh toán các loại dịch vụ hàng hóa, mua vé máy bay, vé xe, vé xem phim và các loại vé giải trí..... Hai mảng còn lại là hỗ trợ chuyển tiền và dịch vụ thu hộ, chi hộ. Trong 27 doanh nghiệp được cấp phép, không phải doanh nghiệp nào cũng thực hiện đủ bốn mảng trên. Payoo là một trong số các giải pháp thanh toán thực hiện đầy đủ bốn mảng.

 

Trong giai đoạn đầu, bên cạnh xây dựng và vận hành cổng thanh toán, ví điện tử, các nhà phát triển giải pháp thanh toán vừa phát triển người dùng mới, vừa xây dựng mạng lưới chấp nhận thanh toán, các điểm dịch vụ và khách hàng doanh nghiệp. Họ mất khoảng sáu năm để có thể kết nối và đảm nhận dịch vụ thu hộ các hóa đơn điện, nước, điện thoại cho 150 công ty công ích ở các tỉnh, thành phố chính trong cả nước. “Trong thời gian đầu, có lúc chúng tôi phải xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu, kết nối kỹ thuật các kênh thanh toán, các ngân hàng cho các đối tác,” ông Shinichiro kể. Không tiết lộ con số doanh thu từ dịch vụ thu hộ các hóa đơn viễn thông, điện, nước, ông Shinichiro chỉ mô tả là “chiếm phần lớn” trong doanh thu 4.000 tỉ đồng của năm 2017.

 

Cùng với việc phát triển các nghiệp vụ thanh toán hóa đơn, các doanh nghiệp như Payoo, MoMo, Moca phát triển mạng lưới các nhà bán lẻ chấp nhận thanh toán qua ví điện tử. Payoo tận dụng lợi thế của đối tác Nhật Bản để thâm nhập vào các chuỗi bán lẻ hiện đại như Aeon, Ministop, hay Circle K. Ông Maruno Tateno, giám đốc marketing của chuỗi Ministop cho biết, trung bình mỗi tháng có vài triệu lượt khách hàng đến chuỗi Ministop và có vài trăm ngàn giao dịch hóa đơn, mã thẻ, nạp tiền điện thoại qua thiết bị đầu cuối của Payoo đặt tại chuỗi cửa hàng. Lý do chọn Payoo, theo ông Tateno, “thiết bị có nhiều chức năng, dịch vụ hơn các đối tác khác.” Theo thông tin từ Payoo, thiết bị thanh toán của họ khá “thông minh”, không chỉ đọc thẻ mà còn có thể sử dụng để thanh toán các loại hóa đơn, hay thanh toán vé máy bay, vé xem phim.

 

Tính đến giữa tháng 9.2018, Payoo có hơn 8.000 thiết bị thông minh như vậy trong hệ thống 10 ngàn điểm chấp nhận thanh toán dịch vụ, để có thể cung ứng 200 loại nghiệp vụ thanh toán, chuyển tiền cho 37 ngân hàng trong nước và nước ngoài được cấp phép. Ngoài thu hộ hóa đơn điện, nước, họ mở rộng thu hộ học phí, phí bảo hiểm hằng tháng, trả góp tín dụng, hay thu hộ phí quản lý, tiền gas cho cư dân Phú Mỹ Hưng. “Chúng tôi sẵn sàng kết nối, cung ứng dịch vụ cho các nhà phát triển, quản lý bất động sản,” ông Shinichiro nói. Thị trường thanh toán với 28 doanh nghiệp cùng tham gia, chưa kể 37 ngân hàng trong nước cũng đang chú trọng đầu tư, đặt các bên tham gia vào thế vừa hợp tác, vừa cạnh tranh.

 

Các doanh nghiệp thanh toán điện tử vẫn trong giai đoạn đầu tư và câu chuyện thành công vẫn là con đường dài, mà doanh nghiệp như một vận động viên marathon muốn về đích phải có đủ tài lực, vật lực và cả cách phân bổ hợp lý ở từng giai đoạn. Trong giai đoạn trước mắt, các nhà cung ứng dịch vụ thanh toán đang nhặt bạc lẻ từ các dịch vụ cung ứng, trong khi đầu tư hệ thống, thiết bị ở quy mô lớn. Theo phân tích của McKinsey, hệ thống thanh toán có quy mô mới đạt được hiệu quả do chi phí cố định giảm dần khi số lượng giao dịch tăng lên. Tính toán của các tác giả trong báo cáo của McKinsey về thanh toán di động công bố tháng 3.2018, biên lợi nhuận của thanh toán di động, một trong các hình thức thanh toán điện tử, có thể đạt 35%, nhưng với mỗi đồng kiếm được các đơn vị nhỏ sẽ phải chi hai đồng để duy trì hệ thống.

 

Ước tính, doanh nghiệp thanh toán di động lớn đạt điểm hòa vốn khi tổng giao dịch mỗi năm khoảng 2 – 3 tỉ đô la Mỹ. Khoản chi lớn nhất là đầu tư mạng trục IT, với chi phí hằng năm khoảng 1,5 triệu đô la Mỹ. Với mỗi người sử dụng, bốn khoản thu chính bao gồm chi phí mở tài khoản, chi phí gửi và rút tiền mặt, phí giao dịch và các loại dịch vụ cộng thêm khác. Trong đó, doanh thu chỉ đến từ ba khoản sau, với cơ cấu lợi nhuận lần lượt là 20%, 15% và 10%. Xét theo mức phí thu về từ các nghiệp vụ thanh toán, thu hộ, các doanh nghiệp cung ứng dịch vụ như MoMo, Payoo, Moca… chẳng khác đàn ong chăm chỉ, lấy công làm lời.

 

Thông thường, phí giao dịch thu hộ hóa đơn điện, nước có giá khoảng 1.000 đồng, theo tìm hiểu của người viết. Các giao dịch mua sắm, nhà cung cấp giải pháp thanh toán thu khoản phí tùy theo loại thẻ, ngân hàng phát hành thẻ. Với thẻ ghi nợ của ngân hàng nội địa, nhà bán hàng trả cho bên trung gian thanh toán khoảng 0,2%. Thẻ tín dụng ở mức 1 – 3%. Mức thu như vậy vẫn thấp hơn chi phí rủi ro khi thanh toán bằng tiền mặt, mà theo tính toán của giới kinh doanh, ở mức 3 – 4%, nếu gặp tiền rách, hư hỏng hoặc bị mất cắp. Các trường hợp thành công ở thị trường nước ngoài cho thấy, giải pháp thanh toán hầu như gắn với một hệ sinh thái cụ thể như Alipay của Alibaba, Taobao của Tencent ở thị trường Trung Quốc, hay Paypal với các sàn giao dịch thương mại điện tử như eBay, Amazon ở Mỹ.

 

Thị trường Việt Nam chưa có một hệ thống nào có quy mô và khả năng thu hút đủ các thành phần cần thiết như vậy. VinID tuy mới ra đời, song các nhà kinh doanh có thể phác thảo các mối liên hệ giữa cộng đồng cư dân ở các cụm cư dân của Vingroup với các dịch vụ mua sắm qua mạng, chăm sóc sức khỏe, giáo dục. Các doanh nghiệp thanh toán còn lại sẽ phát triển thế nào? “Chúng tôi phát triển như một nền tảng mở để có thể kết nối với nhiều nhà cung cấp dịch vụ,” ông Shinichiro chia sẻ. Theo hướng đó, Payoo nếu làm tốt công việc thanh toán hóa đơn, thu hộ, có thể cung ứng cho các doanh nghiệp cùng ngành, như họ đã thí điểm với một số đối tác trong thời gian qua. “Thị trường cần sự hợp tác để mang lại nhiều tiện ích hơn cho người sử dụng,” ông Shinichiro nói.


Đàn ong xây tổ - ảnh 5