Sự không rõ ràng về mô hình hoạt động khiến trường đại học tư thục Hoa Sen trở thành tâm điểm của cuộc chiến giữa các nhà đầu tư với nhà quản lý giáo dục.

Tại hội thảo về cải cách giáo dục đại học do nhóm Đối thoại giáo dục của giáo sư Ngô Bảo Châu và lãnh sự quán Hoa Kỳ tổ chức ở TP.HCM cuối tháng 7, bà Bùi Trân Phượng, hiệu trưởng đại học Hoa Sen mở đầu bài trình bày bằng lời xin lỗi. Thay vì trình bày đề tài dự kiến là “Dân chủ trong giáo dục đại học”, bà Phượng chọn trình bày đề tài “Quản trị đại học: có thể và không thể.” Bà nói: “Con tàu mà tôi là thuyền trưởng đang chòng chành trong sóng gió dữ dội.”

“Cuộc chiến” ngoài giảng đường Hoa Sen  - ảnh 1

Kể từ khi chuyển thành đại học từ cuối năm 2006, trường Hoa Sen dưới sự điều khiển của hiệu trưởng Bùi Trân Phượng ngày càng thu hút nhiều sinh viên theo học. Trường hiện có 10.000 sinh viên ở bốn ngành đào tạo. Về hiệu quả tài chính, vốn điều lệ đã tăng lên 93,4 tỉ đồng từ 15 tỉ đồng ban đầu. Năm học 2012 - 2013, trường đạt doanh thu 266,9 tỉ đồng, lợi nhuận trước thuế 74,8 tỉ đồng. Trong tám năm, nếu tính cổ tức bằng tiền mặt và cổ phiếu thưởng, suất sinh lợi của nhà đầu tư ở mức 25% mỗi năm.

Sóng gió đến với đại học Hoa Sen một phần bắt nguồn từ kết quả hoạt động tốt, chứ không phải vì thua lỗ như một vài trường đại học khác. Một “cuộc chiến” đang diễn ra giữa một nhóm những cổ đông nắm trên 30% cổ phần của trường với những người quản lý đứng đầu là bà Phượng. Bà Phượng miêu tả chua chát rằng đây là “cuộc hôn nhân đồng sàng dị mộng giữa nhà đầu tư và nhà giáo dục.”

Đại học tư thục chiếm 26% trong tổng số 207 trường đại học trên cả nước. Tất cả 54 trường đại học tư thục đều hoạt động theo mô hình doanh nghiệp, trong đó đại hội cổ đông có quyền quyết định cao nhất. Tuy nhiên, điều lệ mỗi trường có thể khác nhau. Hoa Sen, khi chuyển từ trường cao đẳng bán công lên đại học đã ghi trong quy chế là trường “hoạt động theo cơ chế phi lợi nhuận theo nghị quyết của chính phủ ngày 18.4.2005 về đẩy mạnh xã hội hóa các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa và thể dục thể thao.”

Các nhà đầu tư vào Hoa Sen ở thời điểm đó đã chấp nhận điều này mặc dù cơ chế phi lợi nhuận lúc đó chưa được quy định cụ thể bằng các văn bản pháp luật. Luật Giáo dục đại học có hiệu lực từ ngày 1.1.2013 quy định, phần tài chính chênh lệch giữa thu và chi từ hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học của cơ sở giáo dục đại học tư thục phải “dành ít nhất 25% để đầu tư phát triển cơ sở giáo dục đại học…” đi kèm với điều kiện miễn thuế cho khoản chi này.

Đồng thời, nghị định 141/2013 của chính phủ cũng quy định, điều kiện để được xét là hoạt động không vì lợi nhuận, là phần lợi tức của cổ đông không vượt quá lãi suất trái phiếu chính phủ quy định trong cùng thời kỳ. Phần chênh lệch giữa thu và chi được coi là “tài sản chung hợp nhất không phân chia…”

Do các quy định mới về mô hình giáo dục phi lợi nhuận áp dụng từ đầu năm 2015, trong năm 2014 sự khác biệt về quan điểm đầu tư vào giáo dục trong trường Hoa Sen dần bộc lộ. Tại đại hội cổ đông năm 2013 diễn ra giữa tháng 1.2014, có hai luồng ý kiến. Một bên đại diện là bà Bùi Trân Phượng và ông Đỗ Sỹ Cường, hai người đang giữ chức hiệu trưởng và hiệu phó đào tạo, muốn làm rõ nội dung “phi lợi nhuận” theo tinh thần của luật mới ban hành. Luồng ý kiến đối lập không tán thành.

Ông Nguyễn Trung Đức, thành viên HĐQT đã đề nghị điều lệ không nên ghi “phi lợi nhuận” mà nên ghi là “hoạt động vì mục tiêu phát triển bền vững và lấy người học làm trọng tâm.” Cuộc tranh luận trên không ngã ngũ khi 100% người tham dự đại hội đồng ý giữ nguyên điều lệ.

Tuy nhiên, cổ đông đã kịp thể hiện sức mạnh của nhóm quan tâm tới lợi tức cao, qua việc liên tục không thông qua đề xuất trả cổ tức ở mức 10% hay 15%. Mức chi trả cổ tức 20% (trên vốn điều lệ) được thông qua, với tỉ lệ biểu quyết là 66,21%. Đây cũng không phải lần đầu, cổ đông yêu cầu nâng mức chia cổ tức. Ở đại hội cổ đông thường niên năm 2011, cổ đông Tô Ngọc Ngời cũng đã đề nghị tăng cổ tức lên, thay vì mức 10% mệnh giá như chương trình nghị sự đã đề ra. Kết quả đại hội đã thông qua tỉ lệ cổ tức ở mức 11,5% mệnh giá.

Vì sao Hoa Sen chọn lựa chọn mô hình phi lợi nhuận? Tiến sĩ sử học Bùi Trân Phượng giải thích rằng, lựa chọn đó là do lịch sử hình thành của Hoa Sen. Bà nói: “Ý tưởng ban đầu, theo tôi, đã là phi lợi nhuận. Lý do cơ bản hơn vẫn là: chúng tôi, đội ngũ sư phạm nhà trường, chia sẻ niềm tin rằng mô hình này bảo đảm sự phát triển bền vững vì lợi ích của sinh viên, của cộng đồng.”


Đại học phi lợi nhuận ở Việt Nam, tôi cho rằng, đã qua sự hoài thai gian khó, thời thơ ấu trắc trở, tuổi dậy thì vô cùng sóng gió. Cuộc hôn phối đồng sàng dị mộng giữa người đầu tư và người làm giáo dục đã đẻ ra vô số đứa con thượng vàng, hạ cám.

Trường nghiệp vụ tin học và quản lý Hoa Sen được tiến sĩ Trần Hà Nam thành lập năm 1992 từ nguồn vốn một triệu quan Pháp do các tổ chức Pháp viện trợ và một tỉ đồng, trích từ lợi nhuận của công ty Scitech, nơi ông Nam làm giám đốc góp vào. Sau này, Hoa Sen còn được ưu đãi giao đất để xây dựng trường. Bà Phượng nói: “Đối với tôi, khi được ủng hộ như vậy thì phải vì cộng đồng.”

Sau 17 năm dạy ở đại học Sư phạm TP.HCM, bà Phượng về làm việc ở trường nghiệp vụ Hoa Sen. Bà kể, các thành viên sáng lập Hoa Sen, chủ yếu là bạn bè tranh đấu trong thời gian du học ở Pháp, thuyết phục bà bằng hai lý do. Thứ nhất, dạy cái xã hội cần. Thứ hai, là chất lượng giáo dục. Trước khi nhận lời làm trưởng bộ môn, bà Phượng đặt điều kiện: được quyền tuyển dụng và sa thải giáo viên không đủ năng lực.

Bà Phạm Thị Hồng, người đại diện của nhóm sáng lập, trả lời: “Phượng chỉ có quyền thứ hai, vì việc tuyển dụng đã xong rồi!”

Hơn 20 năm trôi qua, ấn tượng về việc tôn trọng thẩm quyền chuyên môn, không sử dụng quyền hành chính để can thiệp của lãnh đạo Hoa Sen lúc đó vẫn còn in dấu trong trí nhớ bà Phượng. Trong kỳ thi tiếng Pháp, trên cương vị tổ trưởng chuyên môn, bà Phượng đã phát hiện sai sót chuyên môn thuộc loại “không thể chấp nhận được.” Khi trao đổi với hiệu phó Lưu Tiến Hiệp, ông Hiệp chỉ hỏi nhẹ nhàng rằng, bà muốn đợi cuối kỳ để kết thúc hợp đồng với giáo viên ra đề hay kết thúc ngay?

Trải nghiệm bất ngờ, thú vị từ ban giám hiệu Hoa Sen mà quãng thời gian ở trường công lập bà Phượng không gặp được như một chất kết dính, giữ bà Phượng gắn bó với môi trường giáo dục ở Hoa Sen, từ một trường nghiệp vụ trở thành cao đẳng bán công, rồi đại học. Trong tinh thần tìm tòi, thử nghiệm cái mới để xây dựng chương trình giáo dục hai năm sau phổ thông ở Hoa Sen, theo bà Phượng, thể hiện “tinh thần đại học xuất hiện ở Hoa Sen ngay từ ngày đầu.”

Khi mới mở cửa, chưa ai biết khái niệm “kỹ thuật viên cao cấp” về máy tính thì Hoa Sen đã đào tạo theo tiêu chuẩn “một sinh viên, một máy tính.” Khái niệm đào tạo xen kẽ, kết hợp giữa học ở trường với thực tập ở doanh nghiệp được các nhà giáo dục ở Hoa Sen sử dụng từ chương trình của Pháp. Nhờ vậy, sinh viên các ngành kỹ thuật viên máy tính, thư ký văn phòng sau khi ra trường thích ứng khá tốt.

Nhờ sự hợp tác với phòng Thương mại và Công nghiệp Versaille, sinh viên Hoa Sen được tạo điều kiện thực tập ở Pháp và Canada. Bà Phượng cho biết, có năm, sinh viên được bình chọn là xuất sắc nhất tại hội chợ nghề ở Canada. Ý tưởng phi lợi nhuận của Hoa Sen, theo bà Phượng, càng rõ nét hơn khi Scitec gặp khó khăn trong kinh doanh.


“Cuộc chiến” ngoài giảng đường Hoa Sen  - ảnh 2

Hoa Sen trở thành cao đẳng bán công năm 1994, sau khi thành phố mua lại 2/3 số vốn góp của Scitec, phần còn lại do trường hoàn vốn cho Scitec. Bà Phượng trở thành hiệu trưởng, sau khi ông Trần Hà Nam thôi quản lý ở Hoa Sen. Ủy ban nhân dân TP.HCM cũng cấp cho trường trụ sở rộng 1.500 m2 ở 8 Nguyễn Văn Tráng, quận 1 và sau này, cấp thêm 9.600 m2 ở công viên phần mềm Quang Trung. Những chính sách về giao đất, giảm mức thuế suất, theo bà Phượng, có được là do trường hoạt động theo cơ chế phi lợi nhuận.

Cuối năm 2006, đề án chuyển đổi cao đẳng bán công Hoa Sen thành đại học tư thục được phê chuẩn. Mô hình tổ chức theo dạng doanh nghiệp cổ phần, trong bối cảnh pháp lý chưa quy định cụ thể về loại hình phi lợi nhuận, khiến cho cổ đông dù là theo mục tiêu lợi nhuận hay phi lợi nhuận có thể viện dẫn luật pháp theo cách hiểu riêng.

Trong khi ban giám hiệu và HĐQT đương nhiệm của Hoa Sen đề cao tinh thần phi lợi nhuận trong giáo dục, thì nhóm cổ đông chiếm 30,76%, một mặt tố cáo các sai phạm của hiệu trưởng và HĐQT trong quản lý tài chính và đào tạo, một mặt chỉ ra tính không chính danh của phi lợi nhuận.

Giáo sư Vũ Đức Vượng, người từng là chủ nhiệm khoa giáo dục phổ quát ở đại học Hoa Sen cho rằng, do thể chế Việt Nam chưa rõ ràng cho loại hình phi lợi nhuận, nên việc Hoa Sen gọi là đại học phi lợi nhuận chỉ là “danh hão.” Ông Vượng cũng cho rằng, nếu đúng là phi lợi nhuận, thì cổ tức bằng tiền mặt lẫn cổ phiếu thưởng mà cổ đông Hoa Sen được hưởng trong tám năm sẽ không ở mức cao.

Bà Phạm Thị Ly, một nhà giáo dục, cho rằng, dựa trên yếu tố mức chia lợi nhuận, tính chất sở hữu và cơ cấu quyền lực thể hiện rõ quyền của cổ đông, nên Hoa Sen là trường hoàn toàn vì lợi nhuận từ xưa đến nay. Tiến sĩ Trần Hà Nam cho rằng: “Phi lợi nhuận trong giáo dục là sự đồng thuận tối đa của một doanh nghiệp trong việc ưu tiên tối thượng cho tái sử dụng đồng lãi của mình vào những mục đích phát triển nhân bản như đầu tư đúng mực vào chất lượng giảng viên, lương bổng cực kỳ cạnh tranh cho giảng viên, cơ sở vật chất tốt nhất cho giảng viên và sinh viên.”

Bà Phượng giải thích rằng việc chia cổ tức diễn ra trước khi có quy định giới hạn về trần cổ tức. Bà Phượng cho biết thêm: “Trường đã thành công trong việc giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư phát triển nên mới có cơ sở khang trang, thiết bị hiện đại và nhiều điều kiện tốt khác cho giáo viên và sinh viên nghiên cứu, học tập.”

Ông Vũ Đức Vượng phân tích, ở nước ngoài, phi lợi nhuận thành công nhờ quy định cụ thể như điều 501 (c) (3) trong luật Mỹ. Đi kèm là chính sách thuế khóa khuyến khích người cống hiến. Trong khi ở Việt Nam, cổ đông là chủ sở hữu, nghĩa là có quyền quyết định cổ tức, thì nhà nước lại chi phối bằng quyết định hành chính. Quan trọng hơn, theo ông Vượng, pháp luật không quy định rõ đại diện của tài sản chung hợp nhất không phân chia.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện Hoa Sen lại rẽ sang hướng khác khi một số sai phạm trong điều hành và quản lý được nhóm cổ đông chiếm hơn 30% viện dẫn như là lý do tổ chức đại hội cổ đông bất thường tổ chức ngày 2.8 vừa qua. Thứ nhất, sai phạm trong chương trình hợp tác đào tạo ngành khách sạn nhà hàng giữa Hoa Sen và công ty Tangka (Pháp), gọi tắt là chương trình Vatel. Sai phạm thứ hai là nhà trường có ghi nhận doanh thu sai lệch, có 119 tỉ đồng hạch toán sai quy định. Và cuối cùng là lý do Hoa Sen có phải trường đại học phi lợi nhuận hay không?

Đại hội bất thường kéo dài trong tám giờ này đưa ra quyết định miễn nhiệm chức vụ phó chủ tịch HĐQT của bà Phượng, cũng như chức chủ tịch HĐQT của luật sư Trần Văn Tạo. Người mới được bầu làm chủ tịch HĐQT, ông Lưu Tiến Hiệp là một nhân vật lâu năm ở đại học Hoa Sen. Ông Hiệp phát biểu: “Sự việc ngày hôm nay đều do bà Phượng tự mình gây ra.”

Ông Tô Ngọc Ngời, thành viên chủ tịch đoàn, cho rằng: “Anh là giáo viên, hôm nay không dạy chỗ này thì mai anh dạy chỗ khác. Người lao động có thể mất việc nếu Hoa Sen không còn tồn tại và phát triển. Chúng tôi là những người bỏ tiền vào, nếu Hoa Sen sụp đổ, chúng tôi mất tiền.”

Cũng tại đại hội bất thường này, lộ diện “cổ đông cá mập” như lời ông Lưu Tiến Hiệp, là bà Nguyễn Thị Hòa, người đại diện trước pháp luật của công ty cổ phần Giáo dục Ba Trăm Sáu Mươi Độ, đơn vị nắm giữ hơn 11% cổ phần của Hoa Sen. Bà Nguyễn Thị Hòa bày tỏ: “Hiệu quả giáo dục để cấp học bổng, tìm giảng viên giỏi. Đó là điều mà tôi tin tất cả các cổ đông ở đây khi đầu tư vào giáo dục đều mong muốn.”

“Cuộc chiến” ngoài giảng đường Hoa Sen  - ảnh 3

Bà Hòa không ứng cử vào HĐQT hay ban kiểm soát mới. Song bà vẫn có những người thân tín tham gia điều hành, kiểm soát hoạt động của trường. Chẳng hạn, Đặng Nguyễn Hương Quốc Bình, ứng cử vào ban kiểm soát mới, cũng là người giữ chức vụ tương ứng ở công ty Đại Khoáng sản Đất Quảng Chu Lai, nơi bà Hòa làm đại diện trước pháp luật. Quốc Bình là giám đốc trường mầm non Ivy, trong khi ông Huỳnh Minh Việt, người trúng cử vào HĐQT mới, là chủ đầu tư của trường mầm non Ivy.

Theo luật định, kết quả bầu HĐQT phải được ủy ban nhân dân TP.HCM phê chuẩn. Ngày 13.8, sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM có công văn cho biết, chưa đủ cơ sở để xem xét, trình ủy ban công nhận HĐQT vì “không thống nhất vốn sở hữu cổ phần của từng cổ đông.” Trao đổi tại đại hội, một ứng viên HĐQT mới cho biết, nhóm cổ đông 30% cũng muốn điều đình cho “êm xuôi” và bà Phượng có thể tiếp tục điều hành trong hai năm trước khi hết nhiệm kỳ vào năm 2017. Một số cán bộ của Hoa Sen thuật lại, bà Hòa cũng từng gặp bà Phượng song không cho biết nội dung cụ thể. Bà Phượng chỉ nói: “Tôi không nghĩ các cuộc gặp đó là thương lượng.”

Tốt nghiệp cử nhân lịch sử ở Pháp năm 1972, thạc sĩ lịch sử năm 1994, có bằng MBA năm 2003 và bảo vệ luận án tiến sĩ sử học năm 2008, bà Bùi Trân Phượng thừa nhận sai lầm về việc các công ty lập ra từ chủ trương của trường sau chuyển thành “con ngựa thành Troy” để bãi miễn HĐQT. Đại diện trước pháp luật của các công ty này đều là thành viên HĐQT được chỉ định sang điều hành. Có lẽ vì vậy, khi biết hai công ty định hợp nhất, với mục tiêu đầu tư vào Hoa Sen, bà Phượng nói: “Tôi bị tư vấn sai. Tôi đinh ninh thành viên HĐQT đều là người toàn tâm toàn ý vì lợi ích nhà trường.”

Bà Phượng thừa nhận, có chệch khỏi năng lực lõi nhưng giải thích rằng các doanh nghiệp như vậy ở nước ngoài là phổ biến. Ví dụ như chương trình đào tạo về nghiệp vụ nhà hàng, cần có một nhà hàng thực sự để sinh viên thực hành. Các nhà giáo dục ở Hoa Sen như bà Phượng, bà Thái Thị Ngọc Dư, vợ của ông Trần Hà Nam, đều cho hay, họ không mấy am hiểu luật chơi, sự lắt léo của thị trường vốn qua các sơ đồ tài chính.

Bản thân bà Phượng, người đang nắm giữ hơn 442.000 cổ phiếu, tương đương 4,71% cổ phần của Hoa Sen, cũng mong muốn: “Đẹp nhất, thì thương lượng, tôn trọng lợi ích hợp pháp, hợp lý của các bên có liên quan. Nhưng sinh viên và lợi ích xã hội là quan trọng nhất. Nhà nước vừa là người bảo vệ quyền lợi của cộng đồng, cũng là bên liên quan quan trọng.”

Dù không có đại hội bất thường, thì hai năm nữa bà Phượng cũng sẽ thôi chức sau khi trải qua hai nhiệm kỳ hiệu trưởng. Bà Phượng cho biết, kế hoạch lựa chọn người kế thừa đã được ban giám hiệu, HĐQT xây dựng từ năm 2009 dựa trên nguyên tắc xứng đáng. Dù cuộc thương lượng sắp tới hay quyết định hành chính sẽ thế nào, người phụ nữ 64 tuổi này tỏ ra “tin tưởng tinh thần vì sinh viên, vì cộng đồng, tiên phong tìm tòi, thực hiện cái mới sẽ vẫn còn trong đông đảo những con người có tâm ở đại học Hoa Sen.”

Bà nói thêm: “Tinh thần đó có phát triển được ở đại học Hoa Sen hay không phụ thuộc vào đội ngũ lãnh đạo sắp tới. Tôi tin là nếu những cá nhân nào thực tâm vì lợi ích cộng đồng, các giá trị của đại học Hoa Sen vẫn giữ được.” 

(*) Tạp chí Forbes Việt Nam số 16, tháng 9.2014

Đọc thêm >>>
[Infographics] Bức tranh giáo dục VN: Chi bao nhiêu, học gì, học ở đâu
Quỹ Navis mua lại công ty giáo dục của gia đình ông Đặng Văn Thành
Thách thức đổi mới giáo dục
Giáo dục khai phóng lót đường đến tương lai giáo dục 4.0
Vingroup đầu tư vào giáo dục đại học
Giáo dục STEAM cung cấp những kỹ năng sáng tạo cho tương lai