Những nhà hoạt động và doanh nhân xã hội trong danh sách 30 Under 30 của Forbes Việt Nam chia sẻ kinh nghiệm, tầm nhìn và quan điểm của họ về việc tạo sự thay đổi tích cực thông qua các hoạt động xã hội.
Tạo sự thay đổi  - ảnh 1

Tham gia bàn tròn do Nguyễn Lan Anh, thư ký tòa soạn của Forbes Việt Nam chủ tọa, có Lương Thế Huy, Mai Lan Vân, Nguyễn Cẩm Vân, Cao Đức Thái, Phạm Quốc Đạt, Tẩn Thị Su và Nguyễn Thủy Tiên.

Forbes Việt Nam: Theo bạn, những vấn đề xã hội mà bạn trẻ Việt Nam đang quan tâm nhất hiện nay là gì?

Mai Lan Vân: Tôi nghĩ thanh niên bây giờ đang rất quan tâm về việc có cơ hội để họ được làm việc tốt, và hơn bao giờ hết họ cần những việc làm thiết thực hơn những hoạt động cộng đồng qua ảnh và những lời nói suông.

Tẩn Thị Su: Theo tôi thì những điều giới trẻ hiện nay quan tâm là hội nhập như thế nào để tiếp cận thị trường bên ngoài. Tôi là người dân tộc thiểu số và tôi rất ngỡ ngàng khi biết về thế giới bên ngoài, về hội nhập để tôi có công ăn việc làm tốt hơn. Và cũng như đưa cội nguồn của mình đi giới thiệu cho bên ngoài, và để kết nối.

Phạm Quốc Đạt: Tôi hay làm việc với các bạn làm về kinh doanh, nên đó là một nhóm đối tượng rất cụ thể, và các bạn rất quan tâm đến vấn đề kinh doanh, vấn đề khởi nghiệp. Dĩ nhiên là đọc trên mạng sẽ thấy vấn đề môi trường càng ngày càng được các bạn trẻ lưu tâm hơn. Vấn đề của cộng đồng LGBT trong năm nay tôi thấy có nhiều sự kiện nổi bật. Đó là hai vấn đề mà tôi thấy đang nổi trội. Riêng khởi nghiệp khỏi nói vì đó là vấn đề càng ngày càng được nhiều quan tâm hơn.

Lương Thế Huy: Nhóm bạn trẻ mà tôi thường làm việc hằng ngày là nhóm các bạn đồng tính, và những người ủng hộ họ. Tôi thấy các bạn này nói rất nhiều về quyền bình đẳng giới tính. Họ nói rất nhiều về điều đó, và với tư cách của một công dân thì họ có thể làm được những gì, đâu là cái giới hạn của những việc đó và đâu là cái có thể mở rộng của những giới hạn đó.

Nguyễn Thuỷ Tiên: Tôi thì thấy là các bạn trẻ có nhiều mối quan tâm. Các nhóm tôi đang làm việc cùng thì các bạn quan tâm đến vấn đề về môi trường như bảo vệ động vật hoang dã, như nhóm của Huy thì các bạn rất quan tâm đến quyền của người đồng tính, song tính, chuyển giới. Còn trong các hoạt động của tôi thì có một nhóm nhỏ quan tâm đến vấn đề sức khoẻ. Tôi nghĩ vấn đề các bạn trẻ đang quan tâm khá đa dạng.

Forbes Việt Nam: Bạn lý giải thế nào về việc giới trẻ hiện nay quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề xã hội và muốn tạo ảnh hưởng đến các vấn đề xã hội hơn? Sự phát triển của mạng xã hội đóng vai trò như thế nào trong xu hướng này?

Nguyễn Cẩm Vân: Tôi thấy trước đây có nhiều lý do khiến các bạn trẻ bị thụ động trong việc tham gia các hoạt động xã hội… Nhưng ngày nay, với sự phát triển và nhiều cơ hội cho các bạn tự tin hoà nhập, cũng như nhiều kênh và nhiều chương trình, các bạn có nhiều sự lựa chọn hơn và chủ động hơn. Các bạn ngày nay không theo một chương trình cụ thể nào đó có thể tự tổ chức. Các bạn muốn áp dụng kiến thức của mình vào hoạt động tình nguyện. Bạn nào vẽ giỏi hay thiết kế giỏi sẽ tham gia thiết kế poster, bạn nào marketing giỏi thì sẽ tham gia doanh nghiệp xã hội nào có mảng marketing, khá là ứng dụng hơn trước đây khi các bạn tham gia các tổ chức mà dùng tay chân nhiều hơn dùng trí óc.

Phạm Quốc Đạt: Tôi nghĩ là càng ngày thông tin càng nhiều hơn, chúng ta thấy các bạn trẻ thường xuyên cắm cúi vào điện thoại nhưng thực ra họ cũng đang quan sát mọi thứ xung quanh mình dù thông qua cái điện thoại. Có thể nói khả năng kết nối của giới trẻ trở nên tốt hơn. Với thông tin nhiều hơn và được phổ cập hơn thì khả năng nhìn nhận và hình thành quan điểm cũng lớn hơn. Các bạn trẻ hiện nay đi du lịch nhiều hơn, học hỏi, trao đổi nhiều hơn. Tầm 2015 – 2016 là giai đoạn những bạn 9x đi du học quay trở về Việt Nam rất nhiều, và họ sẽ mang những quan điểm hoàn toàn mới về Việt Nam. Chính những quan điểm đấy sẽ thay đổi thói quen không chỉ về kinh doanh mà còn những hoạt động xã hội khác nữa. Những bạn trẻ từ nước ngoài trở về rất có tâm huyết trong việc tham gia các hoạt động xã hội. Mạng xã hội cũng tạo động lực cho mọi người đóng góp vào hoạt động xã hội nhiều hơn.

Mai Lan Vân: Hiện nay, kinh tế của nước ta đang đi lên rất nhiều và giới trẻ cảm nhận khi họ làm được một việc tốt hay chia sẻ với ai đó là họ đang giúp bản thân. Một lý do thực tế hơn một chút là bây giờ nước mình đang có xu hướng gần giống với các nước đang và đã phát triển khi đánh giá cao những người trẻ có tâm và hoạt động xã hội tích cực. Mạng xã hội có những đóng góp quan trọng góp phần vào xu thế này và nó đóng vai trò gần như là thiết yếu để phát triển xã hội và xu hướng các bạn trẻ muốn làm việc tốt.

Cao Đức Thái: Tôi đã từng làm nhiều đợt tuyển tình nguyện viên cho rất nhiều chương trình, và câu hỏi tôi luôn đặt ra là: “Tại sao bạn lại tham gia tổ chức này?” Câu trả lời tôi thấy chiếm số đông nhất là “Tham gia để CV của mình trở nên đẹp hơn”, hơi thực dụng nhưng thực tế là như vậy. Nhưng sau này thái độ của các bạn thay đổi, không rõ do các bạn nghĩ việc này có ích thật hay không. Mạng xã hội đóng vai trò quan trọng vì thông tin trở nên quá nhiều nên người tham gia sẽ đông hơn, nhưng không vì thế mà tính cách của người ta sẽ tốt hơn, người ta sẽ nhân văn hơn. Tôi chỉ mong đích đến cuối cùng của các bạn vẫn vì mục tiêu tốt đẹp. Mạng xã hội có cái không tốt là người ta săm soi lẫn nhau. Các nhóm xã hội bây giờ được sao chép rất nhanh.

Lương Thế Huy: Công việc của tôi là tạo nên phong trào xã hội ủng hộ quyền bình đẳng giới tính nên tôi rất quan tâm đến chuyện này. Đứng về khía cạnh nhà nước thì nó giúp người dân được tham gia vào chính phủ, thì tôi cũng rất quan tâm đến Internet, mạng xã hội, mạng trực tuyến; hiện đang có phong trào hoạt động tình nguyện trên mạng. Mọi người cùng nhau giải quyết vấn đề toàn cầu hay những vấn đề của địa phương và rất là hiệu quả. Đó là cánh cổng giúp phong trào tình nguyện trở nên sôi nổi hơn. Bên cạnh đó Internet giúp giải quyết về khoảng cách địa lý và tham gia vào những hoạt động yêu thích chỉ qua một đường truyền. Các bạn trẻ tham gia hoạt động xã hội để nâng cao vốn sống của bản thân. Dù Internet không tạo ra nhiều ma sát trong thực tế nhưng đó cũng là một trong những sự khởi đầu tốt cho các hoạt động sau đó.

Nguyễn Thuỷ Tiên: Tôi thấy mạng xã hội là công cụ truyền thông rất hữu ích mà trong đấy mọi người có thể lan truyền được thông tin một cách nhanh chóng, có thể gạt bỏ được những trở ngại về địa hình không gian nữa. Ngoài việc kết nối cộng đồng thanh niên ở Việt Nam, chúng ta còn có thể kết nối với những thanh niên trên toàn thế giới có cùng sự quan tâm để tạo ra những sự tác động tích cực.

Forbes Việt Nam: Trước đây tham gia các hoạt động xã hội thường thông qua các hoạt động đoàn, đội và thể chế nhà nước, nhưng bây giờ các bạn trẻ đã có thể tổ chức các hoạt động xã hội của mình. Từ kinh nghiệm của các bạn, điều gì làm nên thành công của một tổ chức xã hội?

Mai Lan Vân: Tôi thấy bản thân mình hai năm trước trong câu hỏi này. Không thể phủ nhận được trong thời của mình việc tham gia các hoạt động xã hội hầu như là đi theo đoàn đội hay đoàn trường, đấy cũng rất là tốt. Và đấy cũng là một trong những cái nôi tôi tham gia khi còn đi học. Nhưng nếu thiếu định hướng lâu dài thì theo kinh nghiệm của tôi, các tổ chức xã hội chỉ có thể tồn tại lâu nhất trong 10 năm cho đến khi người dẫn đầu giảm nhiệt huyết thì tổ chức đấy sẽ bị xuống. Đó là một trong những lý do tôi biến niềm đam mê của tôi, từ một tổ chức biến nó thành doanh nghiệp xã hội. Doanh nghiệp xã hội, như các doanh nghiệp khác là cũng cần cơ cấu tổ chức bộ máy, phải có người điều hành và các ban lãnh đạo, và phải có định hướng lâu dài.

Nguyễn Cẩm Vân: Theo tôi, để một tổ chức thành công nên phân loại ra ai là thành viên thân thuộc, ai là người theo dõi. Với các thành viên chính thức thì họ phải có niềm đam mê mãnh liệt, nhiệt huyết và họ thực sự muốn tạo sự thay đổi chứ không phải họ muốn tạo nên phong trào. Đối với những người theo mình, cho dù là tổ chức ngắn hay dài hay các hoạt động tình nguyện thì nên có sự chọn lọc. Vì khi các bạn dễ dàng vào, các bạn dễ dàng ra đi và những tổ chức đó sẽ không đạt được mức độ cam kết và trách nhiệm không cao, cũng như không đạt hiệu quả cao.

Tẩn Thị Su: Để một tổ chức xã hội thành công thì vai trò lãnh đạo rất quan trọng. Người lãnh đạo phải hiểu cộng đồng đó muốn gì và cộng đồng phải tin tưởng người lãnh đạo. Vì khi họ là doanh nghiệp xã hội, họ không thể trả lương cao được và người lãnh đạo phải khơi dậy được niềm đam mê của họ.

Lương Thế Huy: Tôi nghĩ để làm nên sự thành công của một phong trào thì người tham gia phải cảm nhận được tính sở hữu của mình trong phong trào đó. Nói về tính sở hữu thì nghe hơi lợi ích, nhưng phong trào nhà nước mà thành công là do trao quyền cho người dân rất nhiều giống như là phong trào hiến máu thì người dân thấy được họ được hưởng trong phong trào đó. Sở hữu được hiểu như đây đúng là điều họ muốn làm, đây là giá trị họ muốn chia sẻ với người khác. Họ đứng một phần trong tổ chức này, họ có thể tạo nên sự thay đổi và họ chính là sự thay đổi. Một điều nữa mà tôi muốn đề cập đó là cần khung pháp lý thuận lợi tạo ra các hội nhóm phong trào. Bên cạnh đó chính sách cũng rất quan trọng. Đó là nền tảng và những thứ khác sẽ tự tới.

Phạm Quốc Đạt: Tôi đồng ý là cho dù mình làm hoạt động gì thì cũng nên có tổ chức và cũng nên tư duy nó theo mô hình doanh nghiệp. Tuy nhiên nó không nhất thiết là một đơn vị mang lại lợi nhuận, và cũng nên có nhiều hoạt động phi lợi nhuận. Tôi thấy xã hội thay đổi thì vấn đề của xã hội cũng thay đổi, mình không nhất thiết một doanh nghiệp xã hội thành công phải hoạt động trên mười năm. Đôi khi đó chỉ là vấn đề xã hội nhỏ, chỉ cần một hai năm đề giải quyết là các bạn có thể chuyển sang vấn đề khác. Thế nên mình định nghĩa thành công cần phải chính xác một chút, thành công ở đây là những gì bạn làm, dù lớn hay nhỏ, miễn bạn có làm tạo nên phong trào thay đổi xã hội là đã thành công rồi.

Cao Đức Thái: Tôi đồng ý là cái gì cũng cần phải có sự lâu dài. Tôi thấy người lãnh đạo là người lập ra nhóm đấy thì anh ta phải cam kết là phải làm cho tới đích của thành công. Định nghĩa về thành công là nên có những thành công ngắn hạn, người lãnh đạo cũng phải có định hướng và yêu thích công việc ấy.

Forbes Việt Nam: Việc thành lập hội và các tổ chức thiện nguyện hiện đang gặp không ít khó khăn về mặt thủ tục pháp lý. Các bạn đang gặp những khó khăn trở ngại về pháp lý như thế nào?

Mai Lan Vân: Là doanh nghiệp xã hội, hoạt động của tôi tập trung vào các hoạt động cộng đồng. Nhưng trên pháp lý khi đăng ký là doanh nghiệp bạn vẫn phải đóng thuế và đóng bảo hiểm như bình thường. Theo tôi được biết, nếu là doanh nghiệp xã hội thì sẽ được giảm trừ thuế gần như không phải đóng thuế, nhưng việc này vẫn chưa được áp dụng ở bên tôi. Bên tôi đang định hướng sẽ phát triển theo dạng NGO nhưng các thủ tục hành lang để thành lập nên NGO rất phức tạp. Nhưng nếu là NGO thì lại không được có các hoạt động kinh doanh như một doanh nghiệp được.

Tẩn Thị Su: Tôi gặp rất nhiều khó khăn về pháp lý. Đặc biệt là khi đăng ký là một doanh nghiệp xã hội, vì khi đăng ký cần phải có bằng cấp cao. Mà hiện tại tôi đang học lớp 12, tôi không có một cái bằng gì cả và tôi đang đăng ký như một doanh nghiệp bình thường và đó là điều rất là khó. Tôi mong sẽ có quy định cho phép những doanh nghiệp xã hội không phải nộp thuế. Doanh nghiệp xã hội của tôi sẽ đứng giữa NGO và các doanh nghiệp bình thường khác.

Phạm Quốc Đạt: Tháng 7 năm nay ra luật về doanh nghiệp xã hội, đó là nếu bạn có 51% tiền lãi quay trở lại về hoạt động xã hội. Để đăng ký hiệp hội hay hội rất khó. Đăng ký NGO lại càng khó.
Thuỷ Tiên: Tôi cũng thấy một số vấn đề giống của mọi người.Do bản thân tôi không phải bác sĩ, cũng không phải người có bằng cấp chuyên môn liên quan đến hoạt động này nên bị cho là không đủ cơ sở để cấp phép thành lập. Bản thân cái tên tổ chức “mạng lưới Ung thư vú Việt Nam,” cũng bị cho rằng nó không phù hợp do không có tổ chức nào tên như vậy cả.  

Lương Thế Huy: Tôi làm cho iSEE – một tổ chức phi chính phủ được cấp phép nhà nước. Nhưng iSEE làm rất nhiều hoạt động cho các nhóm về đồng tính, song tính ở các địa phương. Tụi tôi làm với hơn 30 tỉnh thành, mỗi tỉnh thành có một nhóm từ vài chục đến vài trăm thành viên. Các bạn là những người trưởng thành, có hoạt động cộng đồng trong địa phương của mình, mà các bạn chỉ dám gọi là nhóm hay gọi là cộng đồng LGBT này nọ thôi. Khi các bạn tổ chức các hoạt động công cộng thì hay bị hỏi có giấy phép không... Và những hoạt động liên quan đến đồng tính thường khá nhạy cảm, mọi người nhìn họ như đang tuyên truyền điều gì đó xấu. Nên nếu được pháp luật thừa nhận thì sẽ tốt hơn rất nhiều.

Forbes Việt Nam: Doanh nghiệp xã hội là những doanh nghiệp tham gia kinh doanh để giải quyết các vấn đề xã hội. Hiện nay mọi người không chỉ hoạt động xã hội mà có xu hướng tạo nên các doanh nghiệp xã hội. Tại sao vậy?

Tẩn Thị Su: Theo tôi, doanh nghiệp xã hội phải bền lâu và quay lại đầu tư cho cộng đồng. NGO và hoạt động xã hội thì NGO là một cái ngắn hạn và có thể kết thúc ngay sau đó. Tuy nhiên doanh nghiệp xã hội có thể được duy trì lâu dài hơn và người ta không bị thụ động và vốn bên ngoài.

Nguyễn Cẩm Vân: Tôi đồng ý với Su. Thứ nhất, các hoạt động đều phải hướng đến sự bền vững, nhưng bền vững thì chỉ có thể là kinh doanh. Thứ hai nữa là, để tránh những đàm tiếu xã hội và dư luận không tốt về mình vì khi mình nhận tiền và mình nói mình nhận người khuyết tật thì xã hội hay bảo mình lợi dụng người khuyết tật để xin tiền hay để kinh doanh. Nên tôi muốn chứng minh là sản phẩm của tôi tốt thì tôi bán được và khách hàng của tôi trân trọng giá trị của sản phẩm. Còn giá trị nhân đạo là cái đi theo sau thì như vậy sẽ thuyết phục được xã hội hơn và rõ ràng hơn. Thứ ba nữa là khi mình làm doanh nghiệp xã hội, các hoạt động của mình được hợp thức hoá, nhà nước không can thiệp.

Forbes Việt Nam: Số lượng doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam tạo được ảnh hưởng sâu rộng còn rất ít. Có phải vì xu hướng này còn quá mới không?

Nguyễn Cẩm Vân: Doanh nghiệp xã hội không phải là một xu hướng mới. Từ trước đến nay vẫn có rất nhiều doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam nhưng tại sao nó chưa tạo được sự lan toả? Tôi thấy có hai lý do: Thứ nhất, doanh nghiệp xã hội vẫn còn đang hoạt động độc lập, đó là tự thân vận động nhưng tự thân vận động rất khó khăn hơn các doanh nghiệp bình thường khác vì mình phải gánh trách nhiệm xã hội đi đôi với việc phải có lợi nhuận để giải quyết các vấn đề của mình. Thứ hai, các doanh nghiệp xã hội Việt Nam không được các nhà đầu tư hứng thú vì họ quan tâm đến lợi nhuận. Lợi nhuận càng nhiều thì các nhà đầu tư càng thích nhưng doanh nghiệp xã hội lại ít lợi nhuận; nên càng có ít tiền đầu tư từ bên ngoài. Còn những khoản tài chính bên trong thì phải giải quyết vấn đề xã hội nên sự phát triển rất chậm. Nếu các doanh nghiệp xã hội không liên kết nữa thì sự phát triển càng chậm hơn nữa.

Lương Thế Huy: Tôi thấy có hai con đường đến với doanh nghiệp xã hội. Một là những doanh nghiệp có các sản phẩm cụ thể phục vụ hoạt động cộng đồng rất tốt nên họ mấp mé đi làm doanh nghiệp xã hội. Thứ hai là các tổ chức NGO hoạt động xã hội từ lâu nay, họ đi từ kinh doanh sang hoạt động xã hội. Nhưng tôi thấy NGO đi từ kinh doanh thì họ ít khi thành công, có thể do tư tưởng kinh doanh, kiếm tiền và phụ thuộc vào sản phẩm. Cả hai bên cần phải có ý thức về kinh doanh và ý thức về đóng góp cho xã hội khác đi một chút so với hiện tại.

Phạm Quốc Đạt: Tôi thấy làm doanh nghiệp xã hội rất là khó vì doanh thu nhiều lúc không đủ chi. Mọi người thấy Koto là một ví dụ về sự thành công của doanh nghiệp xã hội nhưng khi tôi tư vấn Koto thì nội bộ cũng có nhiều khó khăn. Nên nhiều doanh nghiệp xã hội vẫn tư duy theo hình thức kêu gọi tài trợ và kêu gọi đóng góp; nó đa năng hơn rất nhiều so với một doanh nghiệp bình thường. Điều đó tạo nên áp lực các nhà sáng lập của các doanh nghiệp xã hội.

Mai Lan Vân: Tôi đang rất thắc mắc tại sao mọi người lại kêu gọi hỗ trợ vì doanh nghiệp xã hội là doanh nghiệp xã hội còn NGO là NGO. Chỉ có NGO mới kêu gọi hỗ trợ. Doanh nghiệp xã hội hay doanh nghiệp bình thường cũng phải tạo ra lợi nhuận dựa trên doanh nghiệp của mình để nuôi mình, nuôi nhân viên và nuôi doanh nghiệp của mình. Thực ra nó khá độc lập. Chị Cẩm Vân nói rất đúng về việc phải tạo sự liên kết giữa các doanh nghiệp với nhau.

Forbes Việt Nam: Theo bạn, vấn đề xã hội lớn nhất ở Việt Nam mà giới trẻ  muốn được giải quyết là gì?

Cẩm Vân: Tôi muốn thay đổi nhận thức xã hội về những gì mình và các doanh nghiệp xã hội đang nỗ lực làm. Vì có rất nhiều lý do để xã hội có ít niềm tin vào những gì tụi tôi đang làm. Họ có thể đa nghi, cũng hợp lý thôi nhưng đa nghi phải có cơ sở thì mới đến phát biểu, còn nếu không có cơ sở mà chỉ vì đố kỵ hay do thiếu hiểu biết mà phủ nhận rồi tạo nên sự tổn thương thì sự tổn thương ấy càng ngày càng lớn hơn. Bởi vì tụi tôi đã chấp nhận đi theo con đường khó khăn, ít có sự ủng hộ của mọi người mà còn phải gánh quá nhiều áp lực thì sẽ khiến sự nỗ lực của tụi tôi ngày càng khó khăn hơn.

Cao Đức Thái: Tôi thấy thách thức lớn nhất là tính dễ bỏ cuộc. Mọi người ở đây ít nhất ai cũng đã một lần gặp khó khăn nhưng họ biết vượt qua và tiếp tục đi lên, họ không phải những người bỏ cuộc.

Mai Lan Vân: Theo tôi thách thức lớn nhất là giáo dục.

Phạm Quốc Đạt: Tôi cũng thấy giáo dục là vấn đề lớn nhất vì giáo dục ảnh hưởng đến việc có chấp nhận thất bại hay không, cách tư duy văn hoá về xã hội. Nếu mà mình được giáo dục tốt thì mình sẽ giải quyết vấn đề theo một cách khác.

Nguyễn Thuỷ Tiên: Tôi đồng tình về quan điểm giáo dục, và tôi mong giáo dục Việt Nam có thể thay đổi góc nhìn, nên chú trọng việc dạy những cái nhỏ nhất. Giáo dục là chìa khoá, nếu giáo dục mang cách phòng chống ung thư vú hay giáo dục giới tính vào trong trường học thì những tổ chức của tôi hay của Huy sẽ không tồn tại. Vì lúc đó sẽ không có những vấn đề xã hội nữa mà những vấn đề xã hội đã được giải quyết ngay trong hệ thống giáo dục.