Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 1

ột tối cuối tuần đầu tháng năm, bà Trương Thị Lệ Khanh, chủ tịch hội đồng quản trị công ty cổ phần Vĩnh Hoàn đáp chuyến bay muộn từ Trung Quốc trở về TP.HCM. Ngay trong đêm nữ doanh nhân 57 tuổi trải qua hành trình di chuyển 140 km xuống thành phố Cao Lãnh (Đồng Tháp) để kịp chủ trì cuộc họp đại hội cổ đông thường niên tổ chức vào 9 giờ sáng hôm sau. Sự tất bật của nữ doanh nhân ba lần lọt vào danh sách Phụ nữ có ảnh hưởng nhất của Forbes Việt Nam (2013, 2015, 2017) có lý do. Chủ tịch Vĩnh Hoàn, công ty cá tra năm lần có mặt trong danh sách 50 doanh nghiệp niêm yết tốt nhất của Forbes Việt Nam vừa tham dự sự kiện quan trọng, hội nghị First Fresh 20 (F20) diễn ra tại Hàng Châu, Trung Quốc.

 Được tập đoàn thương mại điện tử Alibaba tổ chức, F20 quy tụ 20 nhà cung cấp thực phẩm tươi sống lớn uy tín trên thế giới. Chủ đề của hội nghị là kết nối và bàn luận về việc phát triển ngành công nghiệp thực phẩm tươi sống và nâng cấp bữa ăn của tầng lớp trung lưu ở quốc gia này. Theo bà Khanh, sự kiện này mở màn cho chiến lược “nhập khẩu số lượng lớn” của đế chế thương mại điện tử do tỉ phú Jack Ma sáng lập nhằm xây dựng một trung tâm thu mua thực phẩm toàn cầu tại Trung Quốc. Tấm ảnh nữ chủ tịch Vĩnh Hoàn, đại diện duy nhất của Việt Nam xuất hiện bên cạnh những nhà cung cấp thực phẩm uy tín khác trên thế giới Marine Harvest (cá hồi Na Uy), Danish Crown (thịt heo Đan Mạch), Camposol (tôm Peru)... sau đó được nhiều hãng truyền thông quốc tế đăng tải.

“Tại hội nghị, các công ty tham dự ra tuyên bố chung là đưa những sản phẩm có tiêu chuẩn quốc tế đến với người tiêu dùng Trung Quốc thông qua kênh mua sắm trực tuyến Alibaba,” bà Khanh hồ hởi nói. Có mặt tại hệ thống siêu thị Trung Quốc hơn năm năm, năm 2017, quốc gia láng giềng mới là thị trường lớn thứ ba của Vĩnh Hoàn sau Hoa Kỳ và EU. Nhưng với sự chuyển dịch thói quen người dùng của quốc gia hơn 1,4 tỉ dân, kênh trực tuyến đang nổi lên thay thế các kênh bán lẻ truyền thống và bà Khanh nhìn thấy có “rất nhiều cơ hội” bắt tay với Alibaba để sản phẩm cá tra Việt Nam có mặt nhiều hơn trên bàn ăn của cư dân đô thị ở Trung Quốc.
Năm 2017, ngành thủy sản đóng góp 3,4% vào GDP, tăng trưởng 12,3%, gấp đôi tốc độ tăng trưởng chung của nền kinh tế. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành thủy sản đạt gần 8,3 tỉ đô la Mỹ, tăng trưởng 18%, theo số liệu của tổng cục Thống kê. Báo cáo ngành thủy sản của công ty Chứng khoán ngân hàng ACB (ACBS) cho biết, cá tra dẫn đầu về sản lượng và đứng thứ hai về giá trị trong các ngành hàng xuất khẩu của thủy sản Việt Nam. Cụ thể, năm 2017, kim ngạch xuất khẩu cá tra của Việt Nam đạt gần 1,8 tỉ đô la Mỹ, xuất khẩu sang 160 quốc gia. Trong cơ cấu sản phẩm, cá nguyên con và cá phi lê đông lạnh chiếm 99% tổng kim ngạch xuất khẩu cá tra, phần còn lại là phụ phẩm.
Theo thống kê của hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), với 270 triệu đô la Mỹ kim ngạch xuất khẩu, Vĩnh Hoàn chiếm 15,2% thị phần, gấp đôi công ty kế sau là Hùng Vương. Vĩnh Hoàn cũng là số ít đơn vị có thể cung cấp collagen và getatin, các phụ phẩm có giá trị gia tăng cao. Thành lập năm 1997, với mô hình kinh doanh tối đa hóa chuỗi giá trị, tự chủ 60% nguyên liệu đầu vào, Vĩnh Hoàn liên tục dẫn đầu kim ngạch xuất khẩu cá tra của Việt Nam từ năm 2009 tới nay. Công ty sở hữu sáu nhà máy với tổng công suất chế biến 850 tấn nguyên liệu/ngày. Công ty có 32 ao nuôi với tổng diện tích 530 héc ta, một nửa diện tích đã nhận chứng chỉ Global GAP, ASC hoặc BAP. Năm 2017, công ty đạt 8.151 tỉ đồng doanh thu, lợi nhuận sau thuế đạt 604 tỉ đồng, cao nhất trong lịch sử công ty.
Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 2

Cá tra là mặt hàng thủy sản mà Việt Nam có ưu thế sản xuất tự nhiên đến mức gần như chưa vấp phải sự cạnh tranh đáng kể nào ở tầm quốc tế kể từ khi hội nhập. Tuy nhiên, dữ liệu của VASEP cho thấy, 10 năm qua ngành cá tra Việt Nam không tăng trưởng theo một đường thẳng. Cụ thể chỉ có năm 2008 và năm 2011 ngành cá tra có sức bật mạnh mẽ tăng trưởng lần lượt 48% và 30%. Trong sáu năm qua ngành cá tra gần như đi ngang. “Tình hình này chủ yếu do rào cản nhập khẩu từ Mỹ và EU, hai thị trường nhập khẩu quan trọng của Việt Nam. Các rào cản này gồm thuế chống bán phá giá, tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm, kiểm dịch và gần đây là các đạo luật Farm Bill do phía Mỹ đưa ra,” báo cáo của ACBS nhận xét.
Với thị trường EU, từ năm 2015 nhu cầu nhập khẩu thủy sản Việt Nam của lục địa già giảm dần do thông tin nước thải từ các vùng nuôi cá tra được xả thải không qua xử lý ảnh hưởng đến môi sinh. Năm 2017, kênh truyền hình Cuatro TV (Tây Ban Nha) đưa các thông tin tiêu cực liên quan đến vệ sinh vùng nuôi và an toàn thực phẩm gây sức ép khiến Carrefour, tập đoàn bán lẻ lớn thứ hai thế giới sau Walmart, ngưng hoàn toàn việc nhập khẩu cá tra Việt Nam ở thị trường EU. Hứng chịu nhiều thông tin bất lợi sản phẩm cá tra Việt Nam xuất khẩu vào EU đã giảm lần lượt 8,5% và 22,2% trong hai năm gần đây.
Trong khi đó, Hoa Kỳ là thị trường quan trọng nhất với ngành thủy sản Việt Nam khi nhiều năm liền dẫn đầu về giá trị nhập khẩu. Thủy sản Việt Nam phát triển khởi sắc sau khi hiệp định thương mại Việt – Mỹ có hiệu lực từ cuối năm 2001. Cú hích giao thương giữa hai quốc gia thúc đẩy ngành thủy sản Việt Nam phát triển rất nhanh giai đoạn 2002 – 2004 tạo sức bật cho nhiều công ty lớn như Minh Phú, Vĩnh Hoàn, Hùng Vương, Agifish… Cá tra Việt Nam hội nhập đồng nghĩa với việc đối mặt vô số các rào cản thương mại, hàng rào kỹ thuật từ phía thị trường 325 triệu dân. Mới nhất, cơ quan quản lý cá tra Hoa Kỳ chuyển từ cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) sang bộ Nông nghiệp (USDA). Quy định mới khiến 100% lô hàng cá tra nhập khẩu phải qua kiểm tra, bị kiểm soát gắt gao hơn về nhãn mác, các thông số ghi trên bao bì và dư lượng hóa chất.
Trung tuần tháng 3.2018, cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu cá tra vào thị trường Mỹ choáng váng khi bộ Thương mại Mỹ (DOC) ra quyết định chính thức cho đợt xem xét hành chính cuối cùng về thuế chống bán phá giá lần thứ 13 (POR 13) giai đoạn 1.8.2015 – 31.7.2016 (thuế hồi tố – Forbes Việt Nam). Theo quyết định cuối cùng của DOC, “nặng” hơn phán quyết sơ bộ, ngoại trừ Vĩnh Hoàn hưởng thuế suất 0%, Biển Đông có thuế suất 0,19 đô la Mỹ/kg, các doanh nghiệp còn lại có thuế suất cao kỷ lục từ trước tới nay như Hùng Vương, Godaco, Cửu Long, Đại Thanh… bị mức thuế 3,84 đô la Mỹ/kg. Cá biệt, Hoàng Long và Cadovimex II bị áp thuế tới 7,74 đô la Mỹ/kg, gấp đôi giá bán sản phẩm. Nước Mỹ đã xa, con đường xuất khẩu cá tra của một số doanh nghiệp Việt vào thị trường này ngày càng xa hơn.
Hoa Kỳ là thị trường quan trọng nhất chiếm 60% kim ngạch xuất khẩu của Vĩnh Hoàn trong năm qua và với mức thuế chống bán phá giá 0% bà Khanh vẫn muốn tiếp tục tăng tỉ trọng xuất khẩu. Cách vượt qua các tiêu chuẩn kỹ thuật của các thị trường khó tính như Bắc Mỹ, Anh, hay Nhật Bản của người phụ nữ có vẻ ngoài mộc mạc là “Am hiểu luật pháp từng thị trường để có chiến lược bán hàng đúng, tuân thủ chất lượng và bán giá phù hợp, đồng thời kiểm soát chi phí sản xuất tốt nhất và giá bán tốt nhất.”
Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 3

Buổi nói chuyện của Forbes Việt Nam với bà Khanh diễn ra vài giờ sau khi đoàn quan chức Hoa Kỳ kết thúc chuyến làm việc ở Vĩnh Hoàn. Công ty này là một trong tám doanh nghiệp cá tra Việt Nam mà phía Mỹ tới làm việc, kiểm tra và xem xét đánh giá điều kiện sản xuất theo đạo luật Farm Bill. Không muốn nói trước về kết quả, bà Khanh cho biết “nên chờ để phía Hoa Kỳ công bố nhưng có thể đoán phần nào kết quả khi vẻ mặt của bà giãn ra: “Thị trường Hoa Kỳ vẫn rất quan trọng vì lợi nhuận rất cao.” Trước đó, với vẻ căng thẳng, nữ doanh nhân có tiếng là thận trọng, rất ít trả lời phỏng vấn dời buổi hẹn ở dịp đại hội cổ đông để “kết thúc chuyến làm việc với Hoa Kỳ sẽ có nhiều chuyện để nói hơn.”
Quay trở lại với ngành cá tra Việt Nam, những khó khăn ở thị trường Hoa Kỳ không cản đà tiến lên của nhiều doanh nghiệp trong năm qua. Đầu tiên phải kể đến sự trở lại của công ty cổ phần Nam Việt (Navico), doanh nghiệp xuất khẩu cá tra từng dẫn đầu ngành năm 2007. Sau một thập niên sa sút, năm qua Nam Việt bất ngờ trở lại chiếm 5% thị phần xuất khẩu cá tra, chỉ xếp sau Vĩnh Hoàn và Hùng Vương. Navico được dẫn dắt bởi ông Doãn Tới, doanh nhân sinh năm 1954 quê Thanh Hóa. Sau thời gian buôn gỗ, làm xây dựng, thu mua cá tra ông Tới đầu tư vào nhà máy chế biến và vùng nuôi. Phát triển mau chóng nhưng Navico sa sút từ năm 2009 khi đầu tư dàn trải và gặp khó khăn ở thị trường Nga. Năm 2017, Navico đạt 142 tỉ đồng lợi nhuận sau thuế, tăng 7 lần khi thoái vốn khỏi lĩnh vực khai khoáng và xuất khẩu cá tra khởi sắc.
Một công ty khác thăng tiến rất nhanh trong năm qua là công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển Đa quốc gia (IDI). Là công ty con của tập đoàn Sao Mai, doanh nghiệp xây dựng bất động sản do ông Lê Thanh Thuấn đứng đầu, năm qua bất ngờ IDI thông báo kết quả kinh doanh với lợi nhuận sau thuế đạt 337 tỉ đồng, tăng gần 4 lần. Cả Navico và IDI hưởng lợi nhờ thị trường Trung Quốc. “Năm 2017, công ty IDI đã thành công rực rỡ. Chúng ta đã phát triển các thị trường mới rất tốt, đặc biệt là thị trường Trung Quốc,” ông Lê Thanh Thuấn, chủ tịch IDI bày tỏ trong thư ngỏ gửi cổ đông. Trong khi đó, ban giám đốc Navico dự báo lạc quan cho năm nay: “Đầu năm 2018, xuất khẩu cá tra vẫn duy trì nhịp độ tốt, dự báo giá cá sẽ tiếp tục ở mức cao và nhu cầu từ thị trường Trung Quốc sẽ tăng lên. Đây hứa hẹn là cơ hội lớn để Navico tăng trưởng doanh thu trong năm 2018.”
Khi con đường xuất khẩu cá tra Việt Nam vào Mỹ ngày càng trở nên gập ghềnh, khó đoán thì thị trường Trung Quốc đang trở thành kênh mới đầy hứa hẹn. Với mức tăng 34%, trong năm 2017 người Trung Quốc chi tiêu 420 triệu đô la Mỹ nhập khẩu cá tra Việt Nam, chiếm 24% thị phần. Trong nhóm cá thịt trắng nhập khẩu vào Trung Quốc, cá tra Việt Nam xếp thứ tư, sau cá minh thái, cá tuyết cod và cá tuyết haddock, theo ACBS.
“Có ba thị trường cho cá tra Việt Nam là chuỗi thức ăn công nghiệp, chuỗi nhà hàng trung lưu và kênh siêu thị. Chuỗi nhà hàng ở Trung Quốc phát triển rất mạnh,” bà Khanh nhận xét. Bà tỏ ra bất ngờ khi có những chuỗi ẩm thực ở Trung Quốc có khả năng tiêu thụ 30 container cá tra/tháng, điều hiếm thấy, kể cả các chuỗi ở Hoa Kỳ hay EU. Lý giải nhu cầu tăng đột biến, bà Khanh cho biết, sản phẩm Vĩnh Hoàn có mặt trên siêu thị Trung Quốc nhiều hơn năm năm trước, sau thời gian người tiêu dùng dần trở nên ưa thích khi “cá tra có vị béo có khả năng kết hợp phong phú với bảy phong cách ẩm thực chính” của quốc gia đông dân nhất hành tinh. Trong khi đó Navico đánh giá nhu cầu nhập khẩu cá tra của Trung Quốc lớn do giá khá phù hợp. Công ty này cho biết phần lớn khách hàng Trung Quốc nhập khẩu cá tra để chế biến các món ăn nhanh trong nhà hàng, khách sạn, bếp ăn tập thể, kể cả suất ăn phục vụ các chuyến bay.
Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 4

“Tiềm năng của thị trường Trung Quốc là rất lớn. Vấn đề Việt Nam đi vào thị trường hàng cao cấp hay thấp cấp,” Vũ Trà Lý, chuyên viên phân tích cao cấp, theo dõi ngành thủy sản của Dragon Capital nhận xét. Theo một nghiên cứu của McKinsey, tỉ lệ nhóm hộ gia đình trung lưu (thu nhập từ 9.000 – 34.000 đô la Mỹ/năm) của Trung Quốc đang có xu hướng tăng mạnh mẽ trong thời gian gần đây. Vào năm 2002, số hộ gia đình trung lưu ở quốc gia 1,4 tỉ dân chiếm chưa đến 10% thì sau một thập niên, tỉ lệ này đạt 66% vào năm 2012 và đến năm 2022 dự kiến nhóm hộ gia đình trung lưu sẽ chiếm tới ba phần tư tổng số hộ gia đình. Thu nhập tăng lên, người tiêu dùng đô thị ở Trung Quốc có nhu cầu sử dụng thực phẩm ngon, hợp vệ sinh, có nguồn gốc xuất xứ, tạo nên các cơ hội cho nhiều nhà cung ứng, trong đó có công ty xuất khẩu cá tra tại Việt Nam.
“Trung Quốc bây giờ kinh tế phát triển, giới trẻ chịu chi tiêu, bắt đầu quan tâm về chất lượng và chấp nhận trả tiền ở phân khúc cao,” bà Khanh đánh giá. Vượt qua những tiêu chuẩn ngặt nghèo và có mặt ở thị trường Mỹ chính là lý do Alibaba tìm đến Vĩnh Hoàn. Theo bà Khanh, đi với người khổng lồ, Vĩnh Hoàn không phải trả phí thuê kệ hàng, chi tiền quảng bá sản phẩm như phân phối qua các kênh siêu thị mà chỉ cần cung ứng hàng đảm bảo chất lượng tới kho.
Ngành nông nghiệp Việt Nam đã có lúc huy động cả xã hội chung tay giải cứu chuối, dưa hấu, vải… hỗ trợ nông dân. Liệu sản phẩm cá tra có đứng trước rủi ro tương tự khi làm ăn với người Trung Quốc? Bà Nguyễn Thị Hồng Minh, nguyên thứ trưởng bộ Thủy sản nhận xét, Trung Quốc là thị trường lớn cuối cùng thủy sản Việt Nam còn rất nhiều cơ hội. “Vấn đề phải đi theo đường chính ngạch, hợp tác với các nhà phân phối lớn,” bà Minh nói.
Theo bà Khanh, sử dụng cá tra nhập khẩu theo đường biên mậu không phải lựa chọn của các chuỗi cửa hàng Trung Quốc vì “bị truy xét hóa đơn đầu vào, cũng như không có khả năng trong việc truy xuất nguồn gốc”. Với kinh nghiệm 20 năm trong ngành xuất khẩu cá tra, bà Khanh nhìn thấy cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam nếu có thể đi theo đường chính ngạch “tạo niềm tin cho thị trường Trung Quốc, và thay vì đi đường biên mậu thì phải đi đường chính quy, chuẩn hóa các tiêu chuẩn chất lượng.”
Bắt tay với người khổng lồ Alibaba, cơ hội rất lớn nhưng mở rộng sản xuất vẫn là bài toán khó nhất với bà Khanh: “Hiện tại chúng tôi đáp ứng được 30% nhu cầu, không đủ hàng để cung cấp cho thị trường Trung Quốc.”
Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 5

Cơ hội lớn của Vĩnh Hoàn - ảnh 6