Tâm Lê, du học sinh sau khi tốt nghiệp ở lại làm cho Google, chia sẻ suy nghĩ của cô về môi trường, điều kiện làm việc ở Mỹ.
Vì sao tôi ở lại Mỹ làm việc? - ảnh 1

Môi trường làm việc, chênh lệch thu nhập ảnh hưởng đến quyết định ở lại làm việc của du học sinh.

Là người có kinh nghiệm làm việc chuyên nghiệp mười năm tại Mỹ, tôi thường được hỏi câu “Tại sao bạn quyết định ở lại Mỹ?”

Câu trả lời của tôi thường gây thất vọng: Tôi không có bất cứ khoảnh khắc quyết định nào – tôi không nhớ mình thức dậy với chủ ý chọn nơi này thay vì nơi khác. Thay vào đó, nghề nghiệp hiện tại của tôi là hệ quả của cả cơ hội lẫn những lựa chọn nhỏ hơn. Nhiều lúc nó còn không phải là một sự quyết định mà là một tình huống. Hầu hết cuộc tranh luận về việc đi làm ở nước ngoài hiện nay dường như đều thiếu những yếu tố ngoại cảnh đó. Ở đây, tôi muốn chia sẻ thêm kiến thức về những yếu tố ngoại cảnh này để thấy chúng đã (có thể) ảnh hưởng đến quyết định của tôi như thế nào.

Thứ nhất, để có thị thực lao động chẳng khác gì trúng số. Nhiều người cho rằng cứ du học Mỹ là bạn có quyền làm việc ở đó. Điều này hoàn toàn không đúng. Việc lấy được thị thực (visa) lao động mới là một trong những trở ngại lớn nhất trong hành trình của bạn.
Đầu tiên, bạn cần một công ty không chỉ cho bạn một công việc, mà còn giúp bạn trong vấn đề thị thực. Công ty này sẽ nhận trách nhiệm cho mọi phí tổn và quy trình pháp lý liên quan. Tuy việc này đã rất khó khăn, việc sau đó còn dễ gây nản lòng hơn: việc có được thị thực hay không hoàn toàn phụ thuộc vào may mắn, chứ không phải kỹ năng hay nỗ lực của bạn.

Mỗi năm, nước Mỹ cấp một số lượng nhất định thị thực lao động (H1Bs) cho người làm việc nước ngoài. Mức hạn ngạch này vẫn như cũ suốt nhiều năm qua, trong khi “cầu” thì đang vượt “cung.” Nhằm đảm bảo sự công bằng, mọi ứng viên đủ yêu cầu đều phải tham gia một cuộc chơi xổ số: người may mắn sẽ được chấp thuận.

Bạn chẳng có lựa chọn nào cho đến khi được chấp thuận theo cách đó. Sau khi có được thị thực, bạn cảm thấy mình như vua vậy, và bị những người kém may mắn hơn (dù cũng thông minh và có động lực như bạn) ghen tị. May mắn giúp bạn cảm thấy mình đặc biệt và được trọng đãi trong vấn đề ở lại Mỹ – ít nhất là đối với tôi. Tôi có định quay lưng với cơ hội mà rất nhiều người bạn giỏi giang hơn, thông minh hơn của tôi thèm khát, song lại không có được?

Không hẳn. Nhưng ngay cả với thị thực đó, bạn vẫn bị trói buộc với một công ty duy nhất. Bạn không thể có bất cứ nguồn thu nhập phụ nào, ngay cả bán hàng trên eBay, hoặc nếu bạn có lập doanh nghiệp riêng, bạn cũng không được trực tiếp hưởng thu nhập từ nó. Nếu bạn muốn có được sự linh hoạt, nước Mỹ không hẳn cho bạn được – ít nhất trong vài năm đầu.

Thứ hai, bảo đảm tài chính cá nhân.

Thật sai lầm khi quy chụp rằng tất cả sinh viên du học nước ngoài đều giàu có. Điều này đúng với đa số, một phần trong số chúng tôi đến từ những gia đình khiêm tốn hơn nhiều. Cụ thể, gia đình tôi đã rất vất vả khi chứng minh tài chính tại sứ quán Mỹ. Dù có học bổng, bạn cần phải chứng minh bạn có đủ để chi trả cho tiền vé máy bay và các tình huống khẩn cấp.

Sau khi tốt nghiệp, vấn đề tài chính trở nên cấp thiết hơn. Học bổng của tôi đi kèm một khoản vay, không nhiều tiền song đủ để tôi suy nghĩ nhiều về việc hoàn trả. Ở Việt Nam, tuy mức lương là khá cao so với người bình thường, nó vẫn không đủ để tôi trả nợ. Ở Mỹ, tôi có thể trả nợ trong vòng hai năm, trong khi vẫn sống thoải mái. Sự chênh lệch về lương bổng là hiển nhiên.

Với một bổn phận về tài chính hay một mục tiêu tiết kiệm tối đa, nước Mỹ là nhà vô địch. Quốc gia này đơn giản cho bạn mức hoàn vốn trung bình dựa trên thời gian đầu tư cao hơn nhiều.

Thứ ba, chuyên môn hóa, luyện tập và tinh thần chuyên nghiệp.

Tôi dùng các công cụ thống kê để định hình thị trường và xác định mức độ phù hợp của tổn thất kinh tế trong các vụ kiện. Ở Mỹ, sự chuyên nghiệp này có một cái tên: tư vấn kinh tế. Ở Việt Nam, khái niệm này không tồn tại. Nếu tôi trở thành một chuyên gia, tôi cần phải sống ở nơi có nhiều chuyên gia và, thật không may, Việt Nam không có trong đó.

Ngoài ra, công ty của tôi cung cấp các khóa đào tạo hữu ích về vấn đề này, thông qua một tháng định hướng chuyên sâu, ngay trong quá trình làm việc. Đây không phải trải nghiệm của bạn bè tôi tại Việt Nam. Mặt khác, “chính trị văn phòng” tại Việt Nam cũng rất nặng nề. Tuy phân biệt đối xử thì ở đâu cũng có, nhưng người lao động Mỹ ít bị đánh giá qua tuổi tác, giới tính và ngoại hình hơn. Còn ở Việt Nam, một phụ nữ độc thân có thể trở thành chủ đề bàn tán không dứt, và chẳng có cách an toàn chính thức nào để phàn nàn về điều đó.

Thứ tư, gia đình và bố mẹ.

Ở nước ngoài đồng nghĩa bạn sẽ phải chấp nhận sống rất xa cha mẹ. Điều này thường không phải vấn đề bận tâm với những người lao động trẻ, do bố mẹ họ vẫn còn trẻ và khỏe mạnh, song chắc chắn là nỗi lo của những người nhiều tuổi hơn. Đến một thời điểm nào đó, bố mẹ bạn sẽ già đi và cần đến chăm sóc y tế. Giải pháp của bạn là gì? Tăng thời gian đi ghé thăm nước ngoài của họ, hay tăng thời gian của bạn về Việt Nam?

Thứ năm, cơ hội tạo ra điều khác biệt.

Đây là nơi mà tôi nghĩ Việt Nam có lợi thế thật sự. Tuy hấp dẫn về tài chính, nước Mỹ là thị trường đã chín muồi với tỉ lệ phát triển rất nhỏ. Còn ở Việt Nam, chúng ta đang xây dựng mọi thứ từ đầu, và mỗi cá nhân có cơ hội tạo ảnh hưởng dài lâu lớn hơn nhiều.

Nhiều người bạn của tôi đã thực hiện thành công quá trình chuyển dịch này. Chức vụ và trách nhiệm của họ thăng tiến cao hơn nhiều lần so với những người đồng cấp ở nước ngoài. Thú vị nhất là cơ hội được làm điều gì đó mới mẻ và có ý nghĩa – vốn rất hiếm khi làm được tại Mỹ, do những dịch vụ này hầu như đều đã có trước với sự cạnh tranh rất cao. Tôi cảm thấy lạc quan và được truyền cảm hứng bởi những người trong danh sách 30 Under 30, rất nhiều người trong đó đã tạo ra những doanh nghiệp tại Việt Nam sau một thời gian dài ở nước ngoài.

Trên giấy tờ, nước Mỹ trông giống một thị trường có nhiều thách thức hơn để định hướng. Cơ may đều chống lại những người nước ngoài đến làm việc: kiếm thị thực như thắng xổ số, sống xa gia đình. Song mặt khác, bạn được tưởng thưởng cả về tiền bạc lẫn tinh thần khi làm việc tại Mỹ. Nơi này cung cấp tiêu chuẩn vàng về tính chuyên nghiệp và đào tạo, điều rất khó tìm được ở Việt Nam.

Vậy một công ty cần làm gì để mong thu hút tài năng Việt Nam từ nước ngoài? Theo tôi, có hai việc cần ưu tiên.

Thứ nhất, đưa ra thế mạnh: Bạn có thể cung cấp cơ hội phát triển tuyệt vời không? Công việc mà bạn đưa ra cân xứng ra sao với tính cách và phương châm của riêng ứng viên? Bạn có thể mở rộng biên độ và trách nhiệm của vị trí bạn rao tuyển?

Thứ hai, làm việc tăng cường với điều tiêu cực: Tinh thần chuyên nghiệp không có được chỉ sau một đêm, song bạn có thể cải thiện nó một cách có ý thức. Nhân viên thông minh sẽ nhìn thấy ý định và tiềm năng của bạn. Bạn có định cải thiện nhanh chóng điều gì không? Bạn có định bổ sung yếu tố hấp dẫn vào chương trình đào tạo không? Hoặc thiết lập một môi trường văn phòng lành mạnh?
 Trong những năm gần đây, những công ty hấp dẫn nhất là những công ty mang văn hóa Mỹ song lại đặt chân trên cả hai bờ biển, chẳng hạn như Misfits Wearables và Adatao. Tôi rất phấn khích được tìm kiếm xu hướng mới, và hăm hở được tham gia vào thị trường đang tăng trưởng nhanh này.

Tâm Lê