Công ty thành công nhất thế giới, Apple, không có người Mỹ gốc Á nào trong số các lãnh đạo.
Văn hóa và thành công - ảnh 1

Rich Karlgaard là người phụ trách xuất bản của Forbes toàn cầu.

Vào một sáng thứ bảy mù sương ở Hong Kong, tôi tản bộ mười phút từ khách sạn Hyatt Regency đến trường Chinese University of Hong Kong. Tôi đi chậm do thấy ngột ngạt vì trời nóng ẩm, và tôi cũng không muốn đến nơi trong chiếc áo ướt sũng. Nhưng hôm đó còn một chuyện khiến tôi ngột ngạt nữa: Tôi sẽ có mặt tại trường để dự phiên thảo luận do dự án Harvard vì quan hệ châu Á & Quốc tế tổ chức. Chủ  đề là 'bức trần tre'. Làm sao mà tôi, một người da trắng của vùng Trung tây nước Mỹ sống ở thung lũng Silicon của California, lại có thể nói được về bức trần tre (bamboo ceiling) - rào cản vô hình ngăn người  Mỹ gốc Á vươn lên vị trí lãnh đạo trong các tổ chức?

Tôi giải quyết thách thức nhờ bám sát thực tế. Google trang bị cho tôi rất nhiều dữ kiện  và chúng đều rất đáng xấu hổ. Tại quê nhà thung lũng Silicon, gần như mọi nhà tuyển dụng lớn đều là những công ty công nghệ - Apple, Intel, Google, Facebook, v.v. Khoảng 25% đến 30% nhân viên chuyên gia công nghệ là người Mỹ gốc Á, chủ yếu thuộc thế hệ thứ hai và thứ ba, nhưng chỉ 14% lãnh đạo là người Mỹ gốc Á. Công ty thành công nhất thế giới, Apple, không có người Mỹ gốc Á nào trong số các lãnh đạo.

Tôi đến hội thảo với những dữ kiện đáng xấu hổ như vậy. Tôi định làm theo kịch bản và im lặng. Tôi chẳng có ý kiến nào khả tín với một điều phối viên Hong Kong và các thành viên của phiên thảo luận gồm những người Hong Kong, một người Mỹ gốc Á tại hãng đầu tư mạo hiểm Việt Nam và một lãnh đạo tập đoàn đến từ Jordan đang sống ở Singapore. 150 khán giả là sinh viên chủ yếu đến từ Hong Kong, Trung Quốc đại lục, Ấn Độ và những quốc gia châu Á và Trung Đông khác.

Khi điều phối viên nêu xong những câu hỏi dễ đoán của bà, bà mời khán giả đặt câu hỏi. Câu hỏi đầu tiên đến từ một thanh niên Trung Quốc đại lục trẻ tuổi: “Thế còn sự dè dặt của người châu Á thì sao? Không ai trong các vị nói về nó cả! Chính là bức trần tre đấy.”

Đột nhiên, một vấn đề lớn về văn hóa ai cũng biết nhưng không ai bàn thảo. Tất cả thành viên của phiên thảo luận đều phải bảo vệ danh tiếng của mình, nên chúng tôi không lạm bàn đến chủ đề cá nhân đó. Dẫu từng là một người rất dè dặt, nhưng sự dè dặt của tôi lại giống kiểu Na Uy – Mỹ - trung tây nước Mỹ hơn, như “Ole yêu Lena quá nên suýt nữa thì thổ lộ với cô ấy.” Tôi có thể nói rất nhiều về sự  dè dặt, nguyên nhân và nó có thể ngăn cản người ta nắm lấy cơ hội ra sao. Nhưng nói tại đây ư?
Câu hỏi khiến phiên thảo luận chuyển hướng. Trong thời gian còn lại, nó trở thành chủ đề bàn luận của tất cả thành viên và khán giả. Dè dặt là nỗi khổ ai cũng có, song đặc biệt  rõ trong cộng đồng người châu Á, nếu bạn cảm nhận được sự chú tâm bất ngờ trong căn phòng.

Rất nhiều cuốn sách viết riêng về trần nhà bằng tre cùng vai trò của dè dặt và tính hướng nội. Phải nói rằng hướng nội và ngượng ngùng không giống nhau. Người hướng nội không hẳn hay ngượng, mà họ đơn giản thích ở một mình cùng một cuốn sách hay. Người hướng ngoại thì thấy có thêm năng lượng khi bên những người khác. Tuy nhiên, điều tệ hại nhất với một người hướng ngoại nhưng dè dặt, như một giám đốc nhân sự châu Á trong phiên thảo luận của tôi thừa nhận: “Bạn được người khác truyền năng lượng, song nỗi sợ lại giữ lùi bạn lại.” Bà đã chế ngự nỗi sợ bằng cách tham gia những lớp thuyết trình tại Toastmasters.

VĂN HÓA CỦA BẠN LÀ GÌ?

Ai cũng mang bên mình hành trang là nền văn hóa của riêng mình, dù tốt hay xấu. Một cuốn sách bán chạy gây ngạc nhiên mùa hè năm nay là Hillbilly Elegy: A Memoir of a Family and Culture in Crisis của J. D. Vance. Tác giả là nhà đầu tư mạo hiểm San Francisco từng tốt nghiệp trường luật ĐH Yale, sinh ra ở thị trấn nhỏ thuộc bang Ohio. Thời thơ ấu, Vance sống ở nơi này và một thị trấn nhỏ khác ở Kentucky. Mẹ ông kết hôn và ly dị vài lần, và có nhiều bạn trai trong thời gian trống trải. Hình mẫu chuẩn mực duy nhất của Vance là người bà hút thuốc và hay chửi bậy, luôn hướng ông đến những chuẩn mực cao.

Cuốn hồi ký của Vance là về tầng lớp người da trắng thấp nhất ở Mỹ, đặc biệt cộng đồng người Ireland gốc Scotland sống ở Appalachia. Trọng tâm của nền văn hóa này là danh dự. Nhưng, như Vance viết, khi những triển vọng kinh tế suy sụp, danh dự này bị biến đổi thành một phản ứng “chiến đấu hay tháo chạy” trước những thách thức của cuộc sống. Người chiến đấu thường có hành động có sự thúc đẩy của rượu bia, còn người tháo chạy là những người không đến nơi làm việc và những ông bố biến mất không tăm tích.

Trong thời đại mà người ta cứ phải nói để vừa lòng người khác như hiện nay, luận bàn về văn hóa dường như thật thô lỗ. Nhưng thành công trong nền kinh tế siêu liên kết tùy thuộc vào khả năng tận dụng những điều tốt nhất và vượt qua những điều tệ nhất trong di sản văn hóa.

Rich Karlgaard