Mất 10 năm để gầy dựng thương hiệu trái cây Việt tại châu Âu, những cú sốc thương trường khiến ông Ưng Thế Lãm rời bỏ kinh doanh trong bốn năm, rồi quay trở lại trong vai trò mới: nông dân.
Từ ông chủ thành nông dân - ảnh 1

Ưng Thế Lãm: “Trong nông nghiệp, đừng quá tham lam thì mới xây dựng được mô hình chuỗi cung ứng bền vững.”

Năm 2006, một tuần có bốn chuyên cơ B777 từ Việt Nam đáp xuống châu Âu. Điều đặc biệt là những chuyến bay này không có hành khách mà chỉ gồm phi hành đoàn và thanh long. Hàng trăm tấn thanh long vỏ đỏ, cùi trắng của Việt Nam được vận chuyển hằng năm bằng đường hàng không vào Hà Lan, Pháp và Đức sau đó đi các nước thành viên châu Âu.

Ông Ưng Thế Lãm, sáng lập công ty tư nhân Bảo Thanh, một trong những đơn vị tiên phong đưa thanh long vào châu Âu hơn 10 năm trước bằng đường hàng không đã gầy dựng TICAY (‘Tin Cậy’) thành thương hiệu xuất khẩu thanh long có tiếng ở nước ngoài. Năm 2007, doanh thu công ty đạt ba triệu đô la Mỹ, nằm trong tốp ba đơn vị xuất khẩu thanh long có doanh thu cao nhất thời kỳ đó. “Ông Lãm là người đầu tiên đưa thanh long chuẩn quốc tế vào Tesco, hệ thống siêu thị lớn nhất của Anh,” phó trưởng ban quản lý khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM Từ Minh Thiện nhận xét.

Khi công việc kinh doanh đang lên như diều gặp gió nhờ mở được các cánh cửa khó tính ở châu Âu sau đó là Mỹ, vị doanh nhân gặp hai cú sốc trong kinh doanh khiến ông rời thương trường, sống ẩn dật một thời gian cho đến gần đây mới tái xuất trở lại.

Theo thống kê của hiệp hội Rau quả Việt Nam, trong năm 2015, kim ngạch xuất khẩu trái cây và rau củ quả lần đầu cán mức 2,2 tỉ đô la Mỹ, tăng gần 50% so với năm trước đó. Trong vòng một thập kỷ, kim ngạch xuất khẩu đạt tốc độ tăng trưởng bình quân hơn 20%. Tiếp bước thanh long, sản phẩm đóng góp gần một nửa tỉ trọng xuất khẩu trong các loại trái cây, chôm chôm, nhãn, vải, xoài… cũng lần lượt mở được cửa vào các thị trường khó tính như Mỹ, EU, Nhật Bản. Hương vị đặc trưng của trái cây nhiệt đới Việt Nam được ưa chuộng trên thị trường thế giới, đem đến hy vọng cho ngành trái cây xuất khẩu, nhất là khi Việt Nam vừa ký xong hiệp định FTA với châu Âu và TPP giúp giảm thuế nhập khẩu trái cây Việt vào các thị trường này.

Năm nay 47 tuổi, ông Ưng Thế Lãm được các đối tác Trung Quốc gọi là Lý Hải Long, hay William trong các cuộc thương thảo với đối tác phương Tây hoặc là Mohammed khi làm việc với đối tác Trung Đông. Tốt nghiệp đại học Bách Khoa, ông kinh doanh các thiết bị viễn thông và học thêm về kinh tế. Ông Lãm kể rằng “thấy tiền vô túi nhiều nhưng không cảm xúc” vì tiếp xúc với thiết bị công nghệ khô khan nên năm 1996, ông rẽ sang ngành nông nghiệp, xuất khẩu thanh long để “vui buồn cùng với thiên nhiên”.

Khi Việt Nam có chính sách mở cửa giao lưu kinh tế giữa những năm 1990, loại quả mang tên con vật linh thiêng của người Á Đông (rồng) được giới thiệu đến thế giới, nhờ đó, mang về ngoại tệ giúp “xóa đói giảm nghèo” cho hàng ngàn nông dân Bình Thuận, thủ phủ của thanh long. Tuy nhiên, việc quá phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc (hơn 90%) khiến doanh nghiệp và nông dân Việt lao đao khi giá thanh long nhập khẩu vào thị trường này sụt giảm mạnh đầu những năm 2000. Ông Lãm tham gia xuất khẩu thanh long vào Trung Quốc cuối những năm 1990, sau đó ông tìm đường cho thanh long vào châu Âu năm 2002. Khác với văn hóa ẩm thực châu Á thường ăn trái cây cùng gia đình, người châu Âu có thói quen ăn trái cây một mình, nên ưa chuộng những quả thanh long nhỏ (dưới 400 gram) vốn thường bị thương lái Trung Quốc chê và loại ra. Ông Lãm chọn, mua lại và xuất sang châu Âu.

Khi làm thị trường, ông Lãm nắm bắt được xu hướng tiêu dùng thực phẩm sạch của phương Tây. Vì vậy, ông nghĩ phải xây dựng các quy chuẩn quốc tế dành cho quả thanh long. Do thông tin ở Việt Nam chưa nhiều, ông mày mò tìm hiểu EurepGAP (tiêu chuẩn về thực hành sản xuất nông nghiệp tốt được xây dựng bởi các nhà bán lẻ châu Âu, sau này chuyển thành GlobalGAP), chuyển ngữ sang tiếng Việt, mời chuyên gia nước ngoài, tổ chức hội thảo kêu gọi và hỗ trợ nông dân trồng thanh long theo tiêu chuẩn quốc tế. Sản xuất theo quy trình này, khách hàng ở châu Âu có thể tìm được thông tin liên quan như được bón những loại phân gì, thu hoạch ngày nào, ở đâu nhờ phần mềm truy nguyên nguồn gốc. Thậm chí, khi đang ngồi ở TP.HCM, thông qua phần mềm, ông Lãm có thể điều khiển hệ thống điện chiếu sáng, theo dõi quy trình trang trại ở các tỉnh. Những hộ nông dân làm đúng quy trình quốc tế sẽ được ông đảm bảo đầu ra. Ông Lãm tiết lộ, ông đầu tư hơn 20 tỉ đồng tiền lãi làm ăn trong nhiều năm với kỳ vọng sẽ mang lại kết quả tốt hơn. Năm 2004, Bảo Thanh trở thành một trong bốn doanh nghiệp đầu tiên được tổ chức quốc tế IMO cấp chứng nhận sản xuất thanh long an toàn đạt chuẩn đầu tiên, theo ông Nguyễn Minh Châu, viện trưởng viện Nghiên cứu cây ăn quả miền Nam.

Năm 2007, Tesco, tập đoàn siêu thị lớn nhất của Anh gặp ông Lãm, đề xuất áp dụng thêm tiêu chuẩn riêng của họ, ngoài EurepGAP và hợp tác làm ăn. Đặt mục tiêu duy trì đơn hàng số lượng lớn cho Tesco thay vì phụ thuộc nhà nhập khẩu nhỏ lẻ, ông Lãm đầu tư công sức, tiền bạc, để đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật của Tesco. Hằng tuần, Tesco mua 400 thùng với giá cao hơn 30%, chiếm 1/3 lượng thanh long ông xuất vào châu Âu. Sau hơn một năm làm ăn, TICAY được Tesco cấp giấy chứng nhận TNC (Tesco Nature’s Choice) thừa nhận các tiêu chuẩn về hệ thống trang trại và nhà xưởng đóng gói thanh long của công ty đạt tiêu chuẩn để cung cấp cho hệ thống siêu thị Tesco trên toàn thế giới. Đây là giấy chứng nhận đầu tiên loại này Tesco dành cho một doanh nghiệp xuất khẩu trái cây Việt Nam, theo ông Lãm. Axis, công ty có nhiều nghiên cứu về nông nghiệp Việt cho hay, năm 2006, chỉ có hai công ty xuất khẩu 100% thanh long bằng thương hiệu riêng là Long Hòa và TICAY. Các công ty khác dán nhãn tùy theo yêu cầu của doanh nghiệp đặt mua. Ông Từ Minh Thiện nhận định, thương hiệu TICAY ở châu Âu “rất mạnh” dù họ khá kín tiếng ở Việt Nam.

Năm 2008, cục Kiểm dịch Động thực vật thuộc bộ Nông nghiệp Mỹ thông báo chấp nhận thanh long Việt Nam được phép nhập khẩu vào Hoa Kỳ sau sáu năm đàm phán đồng thời cấp giấy chứng nhận cho bảy cơ sở chế biến có nhà đóng gói đạt chuẩn chất lượng xuất đi Mỹ, trong đó có Bảo Thanh. Đây được coi là cột mốc quan trọng của trái cây Việt lần đầu được cấp phép vào Mỹ. Trong năm đầu tiên, 100 tấn thanh long từ Việt Nam đã lên máy bay vào thẳng Mỹ.

Thanh long xuất sang Mỹ mở ra nhiều cơ hội mới cho hàng chục ngàn hộ nông dân. Thế nhưng, mới hơn một năm, hoạt động xuất khẩu bị đình đốn do giá chiếu xạ cao, không tạo thế cạnh tranh, doanh nghiệp xuất khẩu trong nước phá giá để giành đơn hàng xuất khẩu, đẩy giá thanh long xuống thấp. Chưa kể, chỉ có 1% diện tích thanh long đủ tiêu chuẩn xuất khẩu theo EurepGAP nên vỡ trận. “Họ cạnh tranh khốc liệt quá thấy nản. Không có trật tự gì hết! Mình đã bỏ tiền ra tới đó, làm như vậy mà còn không đủ,” ông Lãm ngao ngán nhớ lại thời gian ông bị động với đối tác nước ngoài do nông dân bẻ kèo từ chối bán hàng cho ông để bán cho đối tác khác với giá cao hơn, một số nhà sản xuất bán hàng không đủ chuẩn cho ông sau đó phá giá nhảy lên làm luôn nhà xuất khẩu.

Nhưng cú knock - out khiến ông Lãm sụp đổ hoàn toàn là khi cơ quan thuế so sánh giá mua thanh long đầu vào của Bảo Thanh với các công ty khác để truy thu thuế công ty. Bảo Thanh thắng kiện cơ quan thuế ở phiên toà sơ thẩm nhưng sau đó thất bại trong phiên tòa phúc thẩm. Những cú sốc liên tiếp khiến ông Lãm bất mãn, rời xa thương trường. “Tôi mệt quá, nghỉ luôn,” ông kể. Ông cạo đầu đi tu, tìm đến tôn giáo, mong “xả hết những điều trong đầu ra”. Ở nhà, vợ ông Lãm giúp chồng đóng dần dần hoạt động kinh doanh để bảo toàn thương hiệu TICAY. Vợ ông Lãm, mái tóc bạc trắng đi cùng chồng đến buổi gặp báo chí lần đầu sau nhiều năm ở ẩn. Khi ông xúc động, bà nắm tay và đỡ lời cho ông. “Cũng nhờ cô ấy,” ông Lãm nói.

Sau bốn năm ở ẩn, giữa năm 2014, ông Lãm tái xuất. Nhưng ở cương vị khác. “Tôi giờ là nông dân,” ông chia sẻ nguyện vọng xây dựng lại chuỗi cung ứng bắt đầu từ khâu đầu tiên là sản xuất. Hiện ông có 15 héc ta trang trại trồng thanh long của riêng mình và hơn 100 héc ta của các hộ nông dân nhờ ông hướng dẫn áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP. Lần quay lại này, ông còn cập nhật thêm các tiêu chuẩn mới nhất của thế giới như Fair Trade (thương mại công bằng) và Fair For Life (công bằng với cuộc sống, với nông dân). “Giờ tôi sống nhẹ nhàng. Ai cần làm mô hình thì tôi tư vấn, hỗ trợ. Mình đóng vai trò là người điều tiết. Mỗi người trong chuỗi cung ứng chỉ nên là một mắt xích. Trong nông nghiệp, đừng quá tham lam thì mới xây dựng được mô hình chuỗi cung ứng bền vững,” ông Lãm nói. Ông Từ Minh Thiện nhận định điểm yếu cố hữu của nông nghiệp Việt Nam là sự bất hợp lý về tỉ lệ đóng góp và phân chia lợi nhuận trong chuỗi giá trị gồm sản xuất – thu mua – chế biến – phân phối – xuất khẩu: “Người sản xuất đầu tắt mặt tối, rủi ro, dịch bệnh, giá cả họ gánh hết nhưng lời không nhiều. Bị ép quá, người sản xuất muốn làm luôn khâu thu mua, xuất khẩu. Nhưng không chuyên thì không thể nào mạnh được”.

Minh Thiên —ảnh: Phan Quang

"Giỏi hơn người khác không có gì vĩ đại; điều vĩ đại thực sự là vượt qua chính mình.". ---- Ernest Hemingway

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 52 tháng 09.2017

 Số 52 tháng 09.2017

TƯƠNG LAI CỦA GIÁO DỤC

CÁC DOANH NGHIỆP ĐANG ĐẦU TƯ VÀO THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC VIỆT NAM SẼ ĐEM LẠI NHỮNG THAY ĐỔI GÌ ?

DANH SÁCH ĐẠI HỌC TỐT NHẤT MỸ • GIÀU NHẤT SINGAPORE

Các số báo khác