Đổi mới lần thứ hai do vậy quyết định triển vọng của kinh tế Việt Nam trong năm 2017 và các năm sau, đồng thời cũng là khát vọng cháy bỏng của hơn 90 triệu người Việt Nam. 

Đất nước ta vừa trải qua một năm 2016 đầy khó khăn, thách thức. Liên tục trong năm, thiên tai và nhân tai gây nên nạn hạn hán, ngập mặn, lũ lụt cùng thảm họa môi trường chưa từng có.

Các vấn đề nợ công cao, nợ xấu lớn, tăng trưởng năng suất thấp và sụt giảm, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế thấp, các nguồn lực cạn kiệt dần do phân bổ không hợp lý và sử dụng lãng phí, kém hiệu quả; các tệ nạn tham nhũng, quan liêu, lạm dụng quyền lực… tích tụ từ những năm trước dường như lên tới đỉnh điểm vào đầu năm qua.

Công cuộc hội nhập kinh tế quốc tế vào giai đoạn mới với những cam kết cao hơn cũng khiến cho những mặt yếu kém của nền kinh tế bộc lộ rõ hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh đó, những cam kết của Thủ tướng và Chính phủ về một chính phủ kiến tạo, liêm chính, phục vụ và hành động làm dấy lên niềm hi vọng mới trong bao người dân và doanh nghiệp Việt Nam.

Sau những cuộc gặp gỡ, lắng nghe doanh nghiệp và các tầng lớp khác, sau khi ban hành hàng loạt các văn bản pháp quy mới chứa đựng những chính sách cải cách quan trọng, những người đứng đầu Chính phủ đã liên tục làm việc với các bộ ngành, các địa phương, cố gắng giải quyết những vấn đề nóng, đồng thời đôn đốc thực hiện những cam kết của Chính phủ, tỏ rõ quyết tâm tạo sự chuyển biến trong phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta.

Kết quả thực hiện các kế hoạch, chương trình phát triển của nước ta trong năm 2016 đã phần nào phản ánh cố gắng đó của Chính phủ.

Việc hơn 110.000 doanh nghiệp mới ra đời, trong đó có hàng nghìn doanh nghiệp khởi nghiệp bằng những sáng tạo công nghệ hoặc sáng tạo về tổ chức, phương thức kinh doanh cho thấy niềm tin bước đầu hồi phục trong giới kinh doanh.

Các lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ, xuất khẩu, giải ngân FDI đạt khá tốt, và tăng trưởng nông nghiệp về cuối năm cũng tốt lên. Tăng trưởng GDP tương đối cao và tình hình kinh tế vĩ mô khá ổn định trong suốt năm qua là phần thưởng cho những cố gắng của Chính phủ trong việc chèo lái con thuyền kinh tế nước nhà giữa bao sóng gió.

Tuy nhiên, những kết quả nêu trên mới chỉ là bước đầu, còn khiêm tốn và chưa vững chắc. Kết quả đó có thể tốt hơn nhiều nếu như toàn bộ bộ máy nhà nước, ở trung ương cũng như địa phương, có thể chuyển động tích cực, đồng bộ, nhất quán, có thể hành động theo đúng những cam kết mà Thủ tướng và Chính phủ đã đưa ra.

Bước sang năm 2017, nền kinh tế có thể phát huy đà tăng trưởng của năm trước để đạt được những kết quả tốt hơn. Song thách thức vẫn còn nhiều và nhiệm vụ của năm 2017 rất nặng nề.

Trước hết là thách thức về môi trường như biến đổi khí hậu, thiếu hụt nguồn nước, tình trạng ô nhiễm, cạn kiệt tài nguyên… Đó là những vấn đề dài hạn, có thể quay lại bất cứ lúc nào, đòi hỏi tư duy và hành động của chúng ta phải chuyển đổi hẳn theo hướng “không đánh đổi tăng trưởng bằng cái giá môi trường” như Thủ tướng đã tuyên bố.

Nền nông nghiệp “đứng trước ngã ba đường”, như ngân hàng Thế giới chỉ rõ, với hàng loạt thách thức do biến đổi khí hậu và thiếu hụt nguồn nước, do bị công nghiệp, dịch vụ và đô thị hóa cạnh tranh về nguồn lực, do những vấn đề thị trường và thay đổi nhu cầu tiêu dùng nông sản.

Nông nghiệp buộc phải chuyển đổi mạnh theo hướng hiện đại hóa và thương mại hóa, theo phương châm tăng giá trị, giảm đầu vào, hình thành các chuỗi giá trị trong một nền kinh doanh nông nghiệp thực thụ.

Các vấn đề cản trở kinh tế vĩ mô phát triển vẫn còn đó, không thể giải quyết được một cách căn cơ nếu vẫn sử dụng những công cụ, động lực và bộ máy điều hành như cũ.

Doanh nghiệp khó có thể phát triển được nếu như môi trường kinh doanh vẫn chậm cải thiện, nền tảng cạnh tranh bình đẳng chưa được thiết lập và chưa thực hiện được thuận lợi hóa thương mại và đầu tư như bao nước khác đang làm.

Công cuộc hội nhập quốc tế vẫn đầy thách thức trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng và phức tạp hơn, đòi hỏi mạnh về cải cách thể chế và tăng cường nội lực, yêu cầu cao về khả năng thích ứng và cạnh tranh của cả Chính phủ lẫn doanh nghiệp.

Bao trùm lên tất cả là khung khổ thể chế hiện hành và bộ máy vận hành nền kinh tế không những không đủ để thúc đẩy, mà còn đang cản trở sự phát triển của đất nước.

Những cải cách từ đầu đổi mới tới nay đã tới giới hạn của nó. Đề án đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế được Chính phủ trình và Quốc hội thông qua cuối năm 2016 nêu rõ những việc phải làm nhằm tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước, hệ thống ngân hàng, đầu tư công và khu vực dịch vụ công, với những giải pháp đúng đắn và thiết thực.

Năm 2017 phải là năm khởi đầu mạnh mẽ việc thực hiện đề án này, đánh dấu cuộc Đổi mới lần thứ hai - một yêu cầu vô cùng cấp thiết đối với sự phát triển của đất nước trong những năm tới.

Song song với những vấn đề trong nước, chúng ta cũng đang chịu tác động của các chuyển động đang diễn ra với quy mô lớn trên toàn cầu.

Trong vài năm gần đây, biến đổi khí hậu đã gây ra những thảm họa lớn trên trái đất, với những tổn thất hết sức nặng nề. Nạn khủng bố và những cuộc xung đột gay gắt đang tiếp diễn ở một số nơi.Chủ nghĩa dân tộc, dân túy nổi lên và lan rộng tại một số nước vốn dĩ có nền chính trị và kinh tế phát triển với độ mở cao, gây nên những bất ổn mới rất khó lường.

Toàn cầu hóa rơi vào thoái trào, xu hướng tự do hóa thương mại chững lại, trong khi xu hướng bảo hộ tăng lên. Trong khi đó, thế giới lại đang thiếu vắng một cơ chế toàn cầu đủ mạnh để phối hợp xử lý và kiểm soát những vấn đề quan trọng chung.

Cùng lúc này, cách mạng công nghiệp đang mau lẹ chuyển sang giai đoạn 4.0, với sự dẫn dắt và chi phối của công nghệ thông tin cùng hàng loạt lĩnh vực liên quan, mà cái tên của chúng mới chỉ nổi lên trong vài ba năm gần đây, như Internet của vạn vật (Internet of things - IOT), trí tuệ nhân tạo (artificial intelligence - AI), hay robotic process automation (RPA) …

Xu hướng “ảo”, “số hóa”, tự động hóa cùng với sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghệ khác như nano, sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới… tạo nên cuộc cách mạng công nghiệp mới mà chúng ta chưa thể hình dung hết sẽ tác động như thế nào tới cuộc sống của con người trên trái đất này.

Trong tương lai trước mắt, những nhân tố trên cùng cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 chắc chắn sẽ làm thay đổi cấu trúc của hầu hết các ngành sản xuất công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ, xáo trộn những tổ chức và địa điểm thực hiện…, và thay thế lao động của con người bằng máy móc tự động và trí tuệ nhân tạo với năng suất, tốc độ và tính chính xác cao hơn.

Từ đó, việc tổ chức và quản trị các cấu trúc kinh tế - xã hội, các mối quan hệ trong từng quốc gia, giữa các nước và trên phạm vi toàn cầu, cũng như cuộc sống của con người trên khắp hành tinh sẽ thay đổi mạnh mẽ.

Bên cạnh những cơ hội vô cùng to lớn và mới mẻ mở ra cho con người ở mọi quốc gia, những thách thức nặng nể cũng đang ập đến. Một tỉ lệ cao những người thường làm việc ở một số ngành sản xuất và dịch vụ sử dụng nhiều lao động có thể mất việc làm.

Các nhân tố như tài nguyên thiên nhiên, vị trí địa kinh tế, lực lượng lao động giá rẻ… đang là lợi thế của một số quốc gia có thể mất đi sức mạnh vốn có, và buộc những nước sở hữu chúng phải tìm kiếm những nhân tố mới để tạo ra lợi thế mới.

Sự khai thác thái quá các thành quả khoa học công nghệ, nhất là khi rơi vào tay những kẻ xấu, cũng có thể gây ra những tai họa ghê gớm cho con người và trái đất.

Trong bối cảnh đó, không nước nào không lo tiến hành những đổi mới cần thiết ở nước mình, vừa để ứng phó với những thách thức mới, vừa để nắm bắt những cơ hội mới và vươn lên tầm phát triển cao hơn.

Ở Việt Nam, dường như chúng ta chưa suy tính bao nhiêu về những thay đổi đã, đang và sẽ diễn ra trên thế giới, mà chắc chắn sẽ tác động không hề nhỏ lên nước ta, một nền kinh tế còn tương đối yếu nhưng có độ mở cao.

Việt Nam sẽ phát triển như thế nào, sẽ rơi vào nhóm nào trong hai nhóm nước trên? Điều đó do chính chúng ta quyết định và phụ thuộc vào việc chúng ta có sớm tiến hành cuộc cải cách vô cùng cấp thiết để vượt qua chính mình và tiến cùng nhân loại hay không.

Đổi mới lần thứ hai do vậy quyết định triển vọng của kinh tế Việt Nam trong năm 2017 và các năm sau, đồng thời cũng là khát vọng cháy bỏng của hơn 90 triệu người Việt Nam.