Thị trường sách truyền thống và sách điện tử, phục vụ nhu cầu văn hóa đọc, tại Việt Nam đang tăng trưởng, trong bối cảnh hệ thống xuất bản của nhà nước đang “tái cơ cấu”. 

 

Nằm ở khu trung tâm quận 1, sát bên các không gian văn hóa như Bưu điện thành phố, nhà thờ Đức Bà, lại được bố trí như một khu phố dành riêng cho người đi bộ, con đường rộng 6m rợp lá me xanh trở thành điểm đến với khách du lịch trong và ngoài nước. Trong lịch trình các chuyến thăm ngoại giao của lãnh đạo các nước ở TP.HCM như tổng thống Ireland, ngoại trưởng Anh, xuất hiện thêm điểm đến mới: đường sách.

Một năm trở lại đây, những người thích đọc sách, muốn tìm hiểu về sách có thêm địa chỉ để lui tới: đường sách Nguyễn Văn Bình, quận 1, TP.HCM. Đây là mô hình đầu tiên trên cả nước về đường sách. Trên con đường dài 144m, 19 gian hàng giới thiệu và kinh doanh sách, văn hóa phẩm của các đơn vị hoạt động trong ngành xuất bản, nhà nước có, tư nhân có, trong một năm qua thu hút gần 1,5 triệu lượt người, theo bà Quách Thu Nguyệt, phó ban điều hành đường sách.

Khai trương trước Tết 2016, sau một năm hoạt động, các đơn vị tham gia đường sách thu về hơn 26 tỉ đồng doanh thu, theo ban điều hành đường sách, công ty hoạt động theo mô hình không lợi nhuận. Riêng 14 mét vuông của gian hàng thuộc nhà xuất bản (NXB) Kim Đồng mang lại doanh thu xấp xỉ ba tỉ đồng, lớn gấp 3 - 4 lần so với các cửa hàng ở nơi khác dù được đầu tư quy mô lớn hơn của đơn vị này, theo ông Cao Xuân Sơn, giám đốc chi nhánh phía nam của Kim Đồng. Mức doanh thu “gây bất ngờ,” theo lời ông Sơn, đặt trong bức tranh chung 400 triệu bản sách của 30 ngàn tựa sách trong năm 2016 của cục Xuất bản, tăng hơn 10% so với năm trước, cho thấy ngành xuất bản phẩm trên đường phát triển ở Việt Nam.

Trong buổi tổng kết hoạt động đường sách, bà Quách Thu Nguyệt cho rằng, 500 ngàn bản sách được tiêu thụ ở đường sách là “tín hiệu tích cực” trong bối cảnh “văn hóa đọc đang suy giảm ở mức báo động.” Trung bình mỗi năm, người Việt chi khoảng hai đô la Mỹ để mua sách. Thông tin mức chi tiêu như vậy được ông Lê Hoàng, phó chủ tịch hội Xuất bản Việt Nam đưa ra tại một cuộc hội thảo về xuất bản. Trong 64 nhà xuất bản, năm 2014 chỉ có bốn nhà xuất bản làm ăn có lãi. Liệu có sự nhầm lẫn giữa các số liệu thống kê?

“Hoàn toàn logic nếu đi sâu phân tích ở các khía cạnh như văn hóa đọc và hoạt động xuất bản,” ông Lê Hoàng nói. Dựa trên số liệu của cục Xuất bản, với 400 triệu bản sách, tính bình quân đầu người là bốn đầu sách mỗi năm. “Nếu trừ khoảng 80% là sách phục vụ công cụ học tập như giáo trình, sách tham khảo, đáp ứng nhu cầu cho 22 triệu sinh viên, học sinh, còn lại 100 triệu bản sách là phục vụ cho văn hóa đọc,” ông Hoàng phân tích. Tựu chung, mỗi người dân mỗi năm tiêu thụ một cuốn sách. “Con số hai đô la Mỹ do ông Vũ Ngọc Hoan tính toán, theo tôi là có cơ sở,” ông Hoàng nói. Vì vậy, theo ông Hoàng, trong bảng xếp hạng 61 quốc gia đọc nhiều sách nhất, không có Việt Nam.

30 ngàn tựa sách trong năm 2016 do 61 nhà xuất bản thuộc doanh nghiệp nhà nước hoặc đơn vị sự nghiệp xuất bản. Nếu loại trừ sách giáo khoa vốn là độc quyền nhà nước và sách chính trị, “ít nhất 50% tựa sách” phục vụ nhu cầu văn hóa đọc là sách liên kết giữa NXB với các công ty phát hành, công ty văn hóa thuộc khối doanh nghiệp tư nhân, theo ông Lê Hoàng. “Số ít làm ăn hiệu quả, làm đầy đủ các công đoạn từ tổ chức đề tài, biên tập bản thảo, đưa in, đưa sách ra thị trường như NXB Giáo dục, Chính trị Quốc gia – Sự thật, Kim Đồng, Phụ nữ..,” ông Hoàng phân tích. Các NXB khác chỉ làm một số công đoạn như biên tập, chịu trách nhiệm xuất bản thông qua cấp giấy phép cho các đơn vị liên kết. Mức thu phí dao động từ 3 - 10% doanh thu (giá bìa nhân với số lượng bản in khai báo). “Ở NXB Trẻ mức thu phí là 5%,” ông Nguyễn Minh Nhựt, giám đốc NXB Trẻ cho biết.

Gieo mầm tri thức - ảnh 1

Đường sách Nguyễn Văn Bình, quận 1, TP.HCM - Địa điểm nằm lòng cho những người thích đọc sách và du khách thăm quan.

Do chỉ làm một số ít công đoạn, nên doanh thu trung bình của các NXB ở mức 1 – 5 tỉ đồng, một số NXB có doanh thu dưới một tỉ đồng, theo báo cáo tổng kết chỉ thị 42 của Bộ Chính trị về hoạt động xuất bản của ban Tuyên giáo Trung ương và bộ Thông tin – Truyền thông năm 2016. Năm 2014, chỉ có bốn NXB báo lãi là Giáo dục, Chính trị Quốc gia – Sự thật, Kim Đồng và Trẻ. Năm 2015, danh sách này có thêm NXB Hải Phòng và hai NXB cân đối được doanh thu là Thống kê và Thanh Hóa.

Phát triển xuất bản ở Việt Nam sau 1975 trải qua hai khúc quanh, tạo nên biến động về số lượng. Sau năm 1980, ngành xuất bản chứng kiến sự ra đời của hàng loạt các NXB địa phương từ Bắc chí Nam. Chuyển từ bao cấp sang kinh tế thị trường, các NXB bắt đầu có sự phân hóa về năng lực, đổ xô in lại các tác phẩm võ hiệp và tâm lý xã hội, phần lớn từng xuất bản trước năm 1975, dưới hình thức “thay tên, đổi tựa,” như sách Quỳnh Dao, văn sĩ Đài Loan xuất hiện dưới cái tên “Liêu Quốc Nhĩ,” và vô số sách kiếm hiệp được biên soạn, thay từ tên nhân vật cho tới tên tác giả. Người mua thường được nhân viên, chủ tiệm sách tư vấn khá kỹ về lai lịch tác phẩm, tác giả.

Loại sách “hồn Trương Ba, da Hàng thịt” đó tạo ra “cơn bão biến động,” cụm từ được nhiều bài báo sau này sử dụng để miêu tả thời kỳ đó, trên các quầy kệ sách khiến cho bộ Văn hóa dưới quyền ông Trần Hoàn phải chấn chỉnh. Kết quả là hàng loạt NXB, chủ yếu là địa phương, đóng cửa như Quảng Ninh, Quảng Ngãi, Cần Thơ, Hậu Giang..., chỉ còn một số cái tên như Thuận Hóa, Đà Nẵng, Mũi Cà Mau. Trước lúc đóng cửa, hàng loạt giấy phép xuất bản được ký khiến cho vài năm sau, dù NXB không còn, nhưng sách vẫn xuất hiện trên thị trường như sách võ hiệp mang tên NXB Quảng Ngãi.

Sau đợt chấn chỉnh giai đoạn 1992 – 1993, bẵng đi vài năm, các NXB trực thuộc cơ quan cấp trung ương, bộ, ngành và đại học tiếp tục được cấp phép đi vào hoạt động. Ông Lê Hoàng nhận xét: “Các NXB không thay đổi về mặt số lượng, nhưng cơ cấu thay đổi.” Bên cạnh sự thay đổi của các nhà xuất bản là sự ra đời và lớn mạnh, từ chỗ núp bóng, không chính danh trở thành công ty tư nhân, cổ phần văn hóa được thừa nhận trong lĩnh vực xuất bản nhờ chỉ thị 42 ban hành năm 2004 của Bộ Chính trị cho phép tư nhân được tham gia một số công đoạn trong xuất bản như tổ chức đề tài, in ấn, phát hành, liên kết xuất bản… Việc cơ quan quản lý thừa nhận vai trò của khối tư nhân đặt nền móng cho lực lượng xuất bản tư nhân phát triển và lớn mạnh.

Trong khi khối tư nhân tỏ ra năng động, linh hoạt trong khai thác bản thảo, mua tác quyền ở trong nước và nước ngoài, thì một số NXB của nhà nước tỏ ra lúng túng, không thích hợp với sự năng động, nhanh nhạy của kinh tế thị trường. Tiến sĩ Quách Thu Nguyệt lý giải nguyên nhân khiến các nhà xuất bản “đàn anh, đàn chị không trở bộ kịp,” là do thói quen sống thời bao cấp, “không tự đứng bằng đôi chân mình, nên giẫm chân tại chỗ, hoặc bị đào thải.”

Trước đây, bản thảo phải đăng ký theo kế hoạch năm, chờ phân bổ giấy. Sau khi có giấy, bản thảo mới đưa in và chuyển cho hệ thống phát hành sách quốc doanh. Theo kinh tế thị trường, các NXB một phần không đủ vốn và cơ chế để trả cho tác giả, nên các doanh nghiệp văn hóa thuộc khối tư nhân chứng tỏ được khả năng về vốn, có thể đầu tư dài hạn mua tác quyền theo tựa sách hoặc trọn đời. Bên cạnh đó, không ít NXB xây dựng được mối quan hệ với các kênh phát hành, trong đó phải kể tới hệ thống các nhà sách tư nhân phát triển nhanh và nhiều kể từ thập niên 1990.

Ban đầu, doanh nghiệp ngoài quốc doanh chỉ được liên kết xuất bản, chủ yếu là kênh phát hành. Thậm chí, một số nhà sách tư nhân phải “ký hợp đồng cộng tác” với NXB mới có thể bán sách. “Cho đến giờ cửa hàng sách trên đường Nguyễn Thị Minh Khai của ông Lê Nguyên Đại vẫn giữ tên cửa hàng sách Trẻ,” ông Nguyễn Minh Nhựt, giám đốc NXB Trẻ hiện nay kể. Đầu vào không mạnh, đầu ra không nắm, NXB chỉ đáp ứng một số công đoạn trong xuất bản, chủ yếu là biên tập bản thảo, chịu trách nhiệm xuất bản, cấp giấy phép. Công đoạn này, xét theo chuỗi giá trị, có giá trị gia tăng không cao. Thông thường giấy phép với sách văn học là hai triệu đồng, còn thơ là một triệu đồng. Chỉ một số NXB mới lấy phí %, tính theo giá bìa và số lượng in.

Trong số ít NXB làm đủ các công đoạn có NXB Trẻ, đơn vị hình thành từ tiền thân NXB Măng Non năm 1981. Kết thúc thời bao cấp, ông Lê Hoàng đối mặt với bài toán giải quyết sách tồn kho từ các cơ quan sách quốc doanh chuyển lại. Kinh nghiệm đó khiến cho ông Hoàng lựa chọn cách xây dựng hệ thống phát hành. “Hiện tại, chúng tôi có năm kênh phát hành chính,” ông Nhựt nói. Bên cạnh kênh phát hành sách như Fahasa, NXB Trẻ còn đẩy sách qua thư viện, kênh bán hàng trực tuyến và hệ thống nhà trưng bày sách của riêng họ. Ông Nhựt tiết lộ: “Tỉ lệ qua hệ thống cửa hàng trưng bày của NXB Trẻ chiếm 1/3 lượng sách tiêu thụ.” Vừa xây dựng kênh phát hành, NXB Trẻ dưới thời ông Lê Hoàng, vừa tập trung đẩy mạnh loại sách kế hoạch A (NXB tự làm). Nhờ vậy, số lượng sách mà NXB Trẻ giữ bản quyền khá lớn, cơ sở để phát triển trong kỷ nguyên sách điện tử.

Gieo mầm tri thức - ảnh 2

NXB Trẻ là đơn vị phát hành sách Trên đường băng - Tác phẩm văn học Việt Nam tạo hiện tượng trên thị trường sách trong nước thời gian gần đây.

“Giai đoạn chuyển ngôi” như lời mô tả của ông Lê Hoàng tạo ra một số doanh nghiệp tư nhân có đội ngũ, cơ sở vật chất không thua gì các nhà xuất bản của nhà nước như Nhã Nam, Thái Hà, Trí Việt, AnphaBooks, Huy Hoàng hay Phương Nam vừa xuất bản, vừa phát hành sách. Tùy theo định hướng, doanh nghiệp tư nhân xây dựng chiến lược nội dung. AnphaBooks chuyên sách kinh tế, quản trị kinh doanh, Trí Việt nổi lên từ loạt sách học tiếng Anh, Nhã Nam chuyên khai thác sách văn học của các tác giả trong và ngoài nước. Phương Nam vừa khai thác, tổ chức mua tác quyền của các tác giả thành danh, vừa phát triển đội ngũ tác giả trẻ như Anh Khang, tác giả của Buồn làm sao buông với hơn 60 ngàn ấn bản.

Từ 2004 đến nay, số lượng nhà xuất bản lúc cao nhất đạt 64 đơn vị, nay giảm còn 61 đơn vị, nhưng có 11 đơn vị chưa đủ điều kiện về vốn, cơ sở vật chất, nhân lực để cấp giấy phép mới. Trong khi các nhà làm sách tư nhân “còn đông hơn số nhà xuất bản của nhà nước,” theo lời ông Lê Hoàng. Kênh phát hành, bên cạnh các đơn vị phát hành sách quốc doanh, xuất hiện thêm Phương Nam, hệ thống các nhà sách tư nhân và kênh bán hàng trực tuyến, để đáp ứng nhu cầu văn hóa đọc của người Việt. Doanh thu của hội sách kéo dài một tuần qua từng năm đều tăng cao hay doanh thu đường sách hơn 26 tỉ đồng nói lên điều gì?

Bà Quách Thu Nguyệt cho rằng, thị trường có những khó khăn bởi vì người đọc không chỉ tiếp cận tri thức qua sách, đặc biệt là sách giấy, có thể thu nạp tri thức qua mạng, sách điện tử. “Mặt thứ hai, thực sự, điều này tôi hay chia sẻ, làm sao tìm hiểu người đọc cần gì, muốn gì để đáp ứng. Tôi cảm nhận giới làm sách đang chạy theo xu hướng, mà mỗi một đơn vị không định hướng chiến lược đề tài, dựa trên thế mạnh… phải có cách thức để chinh phục người đọc nhiều hơn nữa.”

“Sách giấy vẫn tăng trưởng, thể hiện qua doanh số từ Fahasa hay Phương Nam,” ông Lê Hoàng chia sẻ. Năm 2015, doanh thu của Fahasa là 2.003 tỉ đồng, với 83 nhà sách. Năm 2016, họ phát triển lên 88 nhà sách. Doanh thu kinh doanh sách theo báo cáo tài chính năm 2015 của công ty văn hóa Phương Nam là 177 tỉ đồng, tăng 23,2% so với năm trước. NXB Trẻ năm 2016 xuất bản 1.600 tựa sách, doanh thu xấp xỉ 100 tỉ đồng, theo ông Nguyễn Minh Nhựt. Kênh phát hành trực tuyến như Tiki.vn, theo ông Trần Ngọc Thái Sơn, giám đốc công ty, số lượng sách tiêu thụ trong năm 2014, 2015, 2016 lần lượt là 2,5 triệu; sáu triệu; 12 triệu (quyển).

Còn sách điện tử, tuy có nhiều đơn vị cùng tham gia, từ xuất bản như Lạc Việt, Phương Nam, Trẻ, Giáo dục theo cục Xuất bản trong năm 2016 khoảng 120 tựa sách. Loại sách phát triển trên nền tảng công nghệ Internet này tại Việt Nam chưa phát triển tương xứng với kỳ vọng của các nhà làm sách hay xã hội chưa thật sự đón nhận?

Ông Đồng Phước Vinh, giám đốc Ybook, công ty con thuộc NXB Trẻ, cho biết, con số 1% của ebook tại Việt Nam là xét về số tựa sách, còn số lượng tiêu thụ toàn thị trường chưa được thống kê. Dự án sách điện tử của NXB Trẻ khởi động từ cuối năm 2012 đến nay có khoảng 5.000 tựa sách điện tử. Ông Vinh cho rằng, thị trường sách điện tử chưa phát triển mạnh là do “lượng sách vẫn chưa phong phú, mỗi nhà tự phát triển và tự phát hành.” Một lý do khác, được nhiều người kinh doanh sách viện dẫn, là thói quen đọc sách điện tử miễn phí được hình thành tám năm gần đây. Dự án phát triển sách điện tử của Phương Nam được đầu tư khoảng hơn 500 triệu đồng, nhưng vẫn trong giai đoạn đầu tư. NXB Giáo dục số hóa toàn bộ sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12, nhưng chưa rõ số lượng tiêu thụ. Chưa kể, việc số hóa vẫn phải tiếp tục thực hiện do nội dung sách giáo khoa liên tục thay đổi.

Trong khi một số nhà kinh doanh sách điện tử cho rằng, thị trường này đang đi ngang, khó phát triển, ông Nguyễn Minh Nhựt (NXB Trẻ) có cái nhìn khác. “Tôi cho là thị trường sách điện tử bắt đầu hình thành,” ông Nhựt nói và cho biết thêm, doanh thu loại hình sách này năm 2016 của đơn vị ông là 3,2 tỉ đồng. “Đây là năm đầu tiên không lỗ,” ông Nhựt nói. Hai năm trước lỗ chủ yếu là do đầu tư vì “sách điện tử đòi hỏi đầu tư một lần,” theo lời ông Nhựt. Chi phí trung bình mỗi cuốn sách điện tử khoảng một triệu đồng, theo ông Vinh.

Cơ sở để ông Nhựt cho rằng, hai năm sắp tới sẽ quyết định “ai còn lại, ai rời cuộc chơi về ebook,” là do thói quen đọc sách điện tử đã được hình thành. “Nếu có cách tiếp cận hợp lý, người ta sẽ chi trả,” ông Nhựt nói một cách quả quyết. Cách làm của NXB Trẻ, một mặt, tiếp tục số hóa tất cả các sách của họ, dựa trên thế mạnh về sở hữu tác quyền trong 36 năm hình thành và phát triển. Mặt khác, theo ông Nhựt, chia sẻ cơ hội phát triển với các đối tác trong lĩnh vực viễn thông.

NXB Trẻ, đơn vị được xem là năng động, có nhiều sáng tạo trong cách làm, từ thời giám đốc đầu tiên là Trương Văn Khuê trong chi trả quyền tác giả theo phần trăm giá bìa, hay đơn vị đầu tiên liên kết xuất bản thời ông Lê Hoàng, hoặc tiên phong mua tác quyền dưới thời bà Quách Thu Nguyệt, bắt đầu đưa ra thị trường sách có dán tem, kèm mã vạch. Cách làm này, theo ông Vinh, “vừa chống sách in lậu, vừa giúp NXB có thêm thông tin về khách hàng.” “Năm 2017, chúng tôi sẽ bán bia kèm mồi. Khi khách mua sách giấy sẽ được tặng thêm một bản sách điện tử cùng tựa hay khác tựa do khách chọn,” ông Nhựt nói.