Hơn 15 năm kinh doanh tôm giống, Nguyễn Hoàng Anh nhận ra kỹ thuật là chìa khóa tạo đầu vào chất lượng cho ngành xuất khẩu giá trị hàng tỉ đô la Mỹ.
Ông Nguyễn Hoàng Anh được bạn hàng đánh giá là “như anh em, vừa làm, vừa thảo luận.”

Cách TP.HCM năm giờ xe hơi, từ quốc lộ 1 con đường rẽ vào khu sản xuất tôm giống của công ty TNHH Đầu tư Thủy sản Nam Miền Trung gập ghềnh, nhiều chỗ bị gió biển bào mòn trơ sỏi đá. Trước cổng phân xưởng “NEW”, một vũng nước lớn chắn ngang lối đi dù thời gian đã là giữa mùa khô. Trái lại, bên trong nhà xưởng thiết kế liên hoàn nối với nhau bằng những đường nội bộ bê tông sạch sẽ trên khuôn viên năm héc ta.

“Chúng tôi xác định việc cung cấp chuỗi giá trị chất lượng là trách nhiệm của mình. Tôi muốn đưa con tôm Việt Nam đi lên, góp phần phát triển bền vững,” ông Nguyễn Hoàng Anh, tổng giám đốc công ty TNHH Đầu tư Thủy sản Nam Miền Trung nói. Triết lý kinh doanh của ông chủ 39 tuổi này thể hiện từ những chi tiết nhỏ. Chẳng hạn, mọi phương tiện giao thông qua cổng đều được khử trùng bằng thuốc tím - vùng nước “nhân tạo” án ngữ lối vào nhằm cách ly mầm bệnh bên ngoài. Trong phân xưởng các khâu sản xuất khép kín, quy trình kiểm soát vệ sinh nghiêm ngặt, kỹ thuật áp dụng tối đa. Giá trị nhỏ nhưng những công ty như Nam Miền Trung đang cung cấp đầu vào cho ngành xuất khẩu tôm mỗi năm mang về cho Việt Nam hàng tỉ đô la Mỹ. Nhưng con đường chẳng dễ dàng.

Hiện tại công ty tư nhân này có vốn điều lệ thực góp 168 tỉ đồng. Nam Miền Trung cho biết, họ đã rót 1.000 tỉ đồng đầu tư vào cơ sở vật chất và nhận chuyển giao kỹ thuật, công nghệ từ nước ngoài. Sáu cơ sở sản xuất tôm giống của công ty từ Nghệ An đến Bạc Liêu, có tổng diện tích 30 héc ta, tổng công suất thiết kế sản xuất 12 tỉ tôm giống. Tùy theo sự nóng lạnh của ngành, công ty cung cấp ra thị trường trung bình 6 - 7 tỉ tôm giống thẻ chân trắng mỗi năm. “Bình Thuận rất ủng hộ Nam Miền Trung. Doanh nghiệp này không chụp giật, đầu tư bài bản, lâu dài,” bà Đỗ Thị Hương, trưởng phòng Nghiệp vụ Thủy sản, sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Bình Thuận nhận xét.

Năm 2015 xuất khẩu thủy sản Việt Nam đạt hơn 6,7 tỉ đô la Mỹ, trong đó tôm đóng góp gần một nửa. Chuỗi giá trị ngành gồm nhiều mắt xích từ khâu thức ăn, nguồn tôm bố - mẹ, tôm giống tới việc nuôi trồng, chế biến xuất khẩu. Đòi hỏi kỹ thuật cao nên ngoại trừ tập đoàn CP (Thái Lan) các doanh nghiệp lớn cũng chỉ chiếm một hai mắt xích trong chuỗi. Chẳng hạn Minh Phú, Stapimex, Quốc Việt, Sao Ta kim ngạch xuất khẩu lớn nhưng chỉ tập trung vào khâu chế biến. Ngược lại, thức ăn cho tôm, chiếm 90% giá trị chuỗi, quy trình sản xuất đòi hỏi vốn đầu tư lớn và kỹ thuật cao nên các tay chơi nước ngoài như Uni - President, Grobest, CP... cầm trịch. Tôm giống là mắt xích quan trọng dù chỉ chiếm 5% - 7% giá trị chuỗi. “Đầu tư trang trại quy mô, thức ăn chăn nuôi tốt nhưng gặp tôm chất lượng kém, chậm lớn hay ủ bệnh, thì người nuôi vẫn thiệt hại,” phó viện trưởng viện Nghiên cứu Thủy sản, đại học Thủy sản Nha Trang Lê Tấn Sỹ cho biết qua điện thoại. Năm 2009, vị tiến sĩ này đã giúp Nam Miền Trung phát triển kỹ thuật nuôi tảo tươi, nguồn thức ăn được ví như “sữa mẹ” đối với ấu trùng tôm, quyết định chất lượng tôm giống - kỹ thuật mà không nhiều nhà cung ứng tôm giống Việt Nam hiện nay đạt tới.

Việt Úc, CP, Nam Miền Trung đang dẫn đầu thị trường với tổng thị phần ước gần 30%. Trong đó, Nam Miền Trung chiếm khoảng 5% - 6%, theo ông Hoàng Anh. CP và Việt Úc là hai doanh nghiệp FDI, Nam Miền Trung “thuần Việt.” Năng lực lõi của công ty tập trung vào khâu sản xuất tôm giống dù có nuôi tôm thịt nhưng trên quy mô nhỏ 30 héc ta. Tại Bình Thuận, chiếc nôi cung cấp tôm giống cho ngành thủy sản, “hai năm gần đây quy mô sản xuất của Nam Miền Trung vượt lên cả CP và Việt Úc vì cách làm bài bản, quy trình kỹ thuật công nghệ ngang với các công ty mạnh, cùng ngành ở Đông Nam Á,” theo lời bà Hương.

Tại Việt Nam trước đây tôm sú được nuôi theo hình thức quảng canh (thức ăn tự nhiên) hay bán thâm canh (được bổ sung thức ăn). Nguồn giống tôm sú bố mẹ hoàn toàn phụ thuộc vào đánh bắt tự nhiên. Bước sang thiên niên kỷ mới, tôm thẻ chân trắng được du nhập vào Việt Nam. Ban đầu phát triển tự phát tôm thẻ chân trắng bị cấm nhưng khi được nghiên cứu đầy đủ được khuyến khích phát triển. Kỹ sư Dương Thế Thảo, phó giám đốc kỹ thuật Nam Miền Trung lý giải tôm thẻ chân trắng mau chóng phát triển rộng rãi do có nhiều ưu điểm: thời gian nuôi ngắn đồng nghĩa ít dịch bệnh; tôm bố mẹ được gia hóa nên chất lượng đồng đều so với nguồn tôm sú tự nhiên; năng suất tôm thẻ chân trắng trung bình cao hơn tôm sú 4 - 5 lần.

Theo ước tính của bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, diện tích nuôi trồng tôm thẻ chân trắng gấp đôi tôm sú, trong đó 80% sản lượng tôm thẻ chân trắng thuộc về hộ nuôi cá thể. Gặp thuận lợi tỉ suất lợi nhuận của người nuôi có thể lên tới 100 - 200%, theo ông Hoàng Anh. Khả năng thu lợi lớn khiến vùng nuôi tôm phát triển ồ ạt, việc khai thác liên tục dẫn đến nguồn nước ô nhiễm. Trung bình sau 2 - 3 vụ, dịch bệnh phát sinh, người nuôi tìm đến thuốc kháng sinh nhằm thoát khỏi cảnh trắng tay. Kết quả từ năm 2008, không năm nào Việt Nam không có những lô hàng trả về từ EU, Mỹ, Nhật vì dư lượng kháng sinh vượt ngưỡng cho phép. Nhiều công ty có thâm niên xuất khẩu trong ngành như Cadovimex, Đại Dương, Phương Nam… lâm vào cảnh phá sản, nợ nần. “Thách thức lớn nhất của quy trình nuôi tôm Việt Nam là sự hỗn loạn chế phẩm sinh học, vi sinh, thuốc xử lý. Việt Nam chưa có quy chuẩn quản lý chặt chẽ,” doanh nhân kiêm chủ tịch hiệp hội Tôm giống Bình Thuận nói.

Để duy trì chất lượng, ông chủ Nam Miền Trung kể, công ty luôn duy trì 2.000 - 3.000 cặp tôm giống bố mẹ, nguồn cung từ 5 - 6 nhà sản xuất cho toàn thế giới. Nhập trực tiếp từ Conabay, SIS, các nhà sản xuất uy tín của Mỹ, một cặp tôm giống về đến công ty có giá 130 đô la Mỹ. Quy trình gây tôm giống trải qua nhiều khâu. Tôm giống bố mẹ được nuôi thêm ba tuần phục hồi sức khỏe, loại bỏ các cá thể yếu, sau đó, cắt mắt kích thích khả năng sinh sản. Tôm mẹ cho khoảng 400 ngàn ấu trùng tôm mỗi lần sinh sản. Từ ấu trùng trở thành tôm giống thời gian gần ba tuần trải qua nhiều giai đoạn ấu trùng tôm phát triển lột xác biến đổi từ thể nauplius, zoea, mysis tới postlarvae, chăm sóc tốt, tỉ lệ sống sót chỉ khoảng 50%. Nguồn nước ô nhiễm, thức ăn kém khiến tỉ lệ hao hụt có thể lớn hơn.

“Trong lĩnh vực này nếu để tôm giống sạch bệnh, chất lượng phải giữ môi trường tuyệt đối an toàn,” ông Hoàng Anh nói. “Môi trường an toàn” của công ty này bắt đầu từ nguồn nước. Thay vì lấy nước biển gần bờ, công ty sắm hai tàu công suất vận chuyển 2.000 tấn nước/ngày. Nước biển lấy cách bờ 10 km về cơ sở được xử lý qua nhiều khâu: bơm vào bể lọc thô loại bỏ chất cặn; xử lý sạch bằng clorua tỉ lệ 5 gram/m3 so với mức 30-50 gram/m3 nếu lấy nước gần bờ; nước sạch bơm vào bể chứa có mái che trước khi lấy vào các bể nuôi. Nam Miền Trung có trung tâm xét nghiệm riêng nên định kỳ hai ngày lấy mẫu nước xét nghiệm tất cả các khâu nhằm phòng, kiểm soát dịch bệnh. Cơ sở vật chất quy mô cho phép công ty sản xuất nhóm trại, ngắt vụ, tỉ lệ nghỉ/sản xuất là 4/6 nhằm thay nước, vệ sinh bể nuôi. “Thời gian nghỉ để vệ sinh, tránh nguy cơ lây nhiễm sinh học, bùng phát dịch bệnh,” kỹ sư Thảo nói.

“Môi trường an toàn” của Nam Miền Trung là dàn 60 xe lạnh chuyên dụng vận chuyển tôm giống từ Cà Mau tới Quảng Ninh. Thông thường, chiều đi các cơ sở khác chở tôm giống, chiều về “đánh quả” chở thêm hải sản kiếm tiền xăng. Ở Nam Miền Trung, nghiêm cấm điều này vì mối nguy lây nhiễm chéo giữa cá thể sống với con giống. Công ty có 120 kỹ sư thủy sản, bám sát vùng nuôi, tư vấn cho nông dân.
Võ Quang Thuận, quản lý nhánh nuôi tôm của công ty Huy Long An cho biết mua tôm giống của Nam Miền Trung hàng chục năm nay vì chất lượng đảm bảo, tăng trưởng tốt. Thời gian cao điểm mỗi năm Huy Long An sử dụng hàng trăm triệu con giống của Nam Miền Trung thả trên vùng nuôi diện tích 100 héc ta. “Anh Hoàng Anh là người có tâm với nghề tôm. Có khát vọng tạo ra giống tôm tốt nhất cho người nuôi. Khách hàng và doanh nghiệp như hai anh em, vừa làm vừa thảo luận,” Thuận nói.

Theo thống kê, trên địa bàn Bình Thuận có khoảng 150 cơ sở lớn nhỏ kinh doanh tôm giống nhưng chỉ có 10% đủ nguồn lực tài chính nhập tôm giống bố mẹ. Tôm mẹ có thể khai thác bốn tháng nhưng từ tháng thứ ba yếu dần, ấu trùng tôm sinh ra không khỏe, dễ nhiễm bệnh nên một số cơ sở kinh doanh bán lại ấu trùng này cho cơ sở nhỏ không có nguồn tôm bố mẹ. Một số nhập tôm giống bố mẹ nhưng diện tích nhà xưởng hạn chế nên cũng “bán non” ấu trùng. Các cơ sở nhỏ mua ấu trùng trôi nổi sử dụng tảo khô làm thức ăn nên chất lượng tôm giống không cao. Thị trường tôm giống “vàng thau lẫn lộn” khiến tôm nuôi dễ nhiễm bệnh hay chậm lớn - những cú đánh mạnh vào ngành nông nghiệp nhiều tỉ đô la Mỹ nhưng còn manh mún của Việt Nam. “Tại Nam Miền Trung chúng tôi chỉ khai thác tôm giống hai tháng. Sau đó bán ra thị trường làm thực phẩm,” ông nói.

Hoàng Anh, tên gọi khác là Sang, sinh năm 1977, tại Tuy Phong, Bình Thuận. Năm 20 tuổi, dù chưa có khái niệm nuôi tôm công nghiệp, ông mua tôm sú giống đánh bắt của các ngư dân bán lại cho các hộ gia đình gây giống nhỏ lẻ. Sau tám tháng, hiểu quy trình, ông lập cơ sở riêng với số vốn 200 triệu đồng từ gia đình và tiền tích lũy. Bước đột phá của Nam Miền Trung vào năm 2005 khi tôm thẻ chân trắng được phổ biến và khuyến khích phát triển tại Việt Nam. Ngành nuôi tôm thẻ chân trắng giống ra đời. Năm năm kế tiếp, công ty vượt lên các đối thủ nội địa cùng xuất phát điểm bởi sự mạnh dạn đầu tư vào công nghệ khi ông chủ công ty đi nhiều nơi trên thế giới tầm sư học đạo. Ông kể, tham quan hầu tất cả các cơ sở nuôi tôm hàng đầu trên thế giới, về nước, xây nhà xưởng thuê chuyên gia Thái Lan tư vấn. Năm 2009, Nam Miền Trung “chịu chơi”, trả lương 18 ngàn đô la Mỹ/tháng, thuê chuyên gia Mỹ. “Tôi chọn Thái Lan vì lý do tương đồng với Việt Nam nhưng họ đi trước và đã ứng dụng vào thực tiễn thành công. Tôi thuê chuyên gia Mỹ để kiểm tra lại quy trình của chuyên gia Thái Lan,” ông kể. Tiến sĩ Sỹ cho hay, trong quá trình hợp tác với viện Thủy sản, đại học Nha Trang ông chủ Nam Miền Trung mong muốn tạo ra nguồn tôm giống tốt nhất. “Nam Miền Trung muốn sản xuất tự chủ được nguồn tôm giống bố mẹ. Để thực hiện quy mô đầu tư nghiên cứu rất lớn, thời điểm hiện nay có lẽ nằm ngoài tầm với của họ,” ông Sỹ nhận xét.

Năm 2015, bức tranh ảm đạm bao trùm ngành tôm Việt Nam với kim ngạch xuất khẩu thoái lui hơn một tỉ đô la Mỹ chỉ đạt gần ba tỉ đô la Mỹ. “Vua tôm” Lê Văn Quang chỉ hòa vốn trong năm 2015 sau khi vừa lãi ngàn tỉ trong năm trước đó. Dịch bệnh, chi phí sản xuất tăng cao, xuât khẩu bế tắc khiến nhiều ao nuôi bỏ trống. Ảnh hưởng bởi khó khăn chung, doanh số của Nam Miền Trung giảm 70% chỉ đạt 200 tỉ đồng. Từ kỹ thuật nuôi tôm giống, công ty đang hợp tác với nông dân Hà Tĩnh, chuyển giao kinh nghiệm giúp các hộ nuôi tôm thịt bớt bấp bênh. Tại sao chọn Hà Tĩnh? Ông Hoàng Anh lý giải vùng nuôi thử nghiệm gần cơ sở giống tại Nghệ An, Hà Tĩnh là tỉnh nghèo chưa phát triển thủy sản, nếu thành công sẽ mang hiệu ứng lan tỏa giúp ngành phát triển bền vững, các mắt xích trong chuỗi cộng hưởng. “Đã đến lúc cải tổ chuỗi giá trị ngành tôm. Tôi muốn con tôm Việt Nam phát triển bền vững,” Hoàng Anh nói.

Giang Thanh —ảnh: Phan Quang