Sĩ Hoàng xây dựng bảo tàng áo dài, bảo tồn vẻ đẹp truyền thống mà chỉ thoáng nhìn đã thấy được “tâm hồn quê hương".
Lưu hồn quê hương - ảnh 1

Nhà thiết kế Lê Sĩ Hoàng

Không gian rộng 500 mét vuông, vị trí trung tâm Sài Gòn, thuộc loại đắc địa nhất, có vẻ là nơi thích hợp nhất để nhà thiết kế Lê Sĩ Hoàng trình bày về bộ long bào của Bảo Đại, tác phẩm phục chế theo nguyên mẫu được vị vua cuối cùng triều Nguyễn mặc năm 1926. Thao thao bất tuyệt, thuộc nằm lòng từng chi tiết, họa tiết trên bộ lễ phục, Sĩ Hoàng gây ấn tượng khi giới thiệu với người viết bài này về triển lãm áo dài tại phòng trưng bày ở Nguyễn Huệ, quận 1, TP.HCM.

“Không phải ai họ cũng bán đâu, vì đây là một phần văn hóa dân tộc mà,” ông Hoàng tâm sự khi kể về lần đầu tiên ông nhìn thấy chiếc áo có “sợi kim tuyến bằng vàng, kim sa và khuy áo bằng đồng mạ vàng” tại triển lãm về y phục triều Nguyễn tổ chức ở Bỉ năm 1999. Chiếc áo do nghệ nhân Vũ Văn Giỏi cùng tám cộng sự trực tiếp chế tác. Sau một hành trình “lâu dài và khó nhọc,” cuối cùng Sĩ Hoàng đã mua được chiếc áo vào tháng 1.2016, với giá 1,24 tỉ đồng. “Giá này vừa bán vừa cho, vì mình mua không với tư cách cá nhân mà với tư cách một bảo tàng văn hóa, nên họ mới chịu bán,” ông giải thích.

99 bộ áo dài trưng bày với bối cảnh, câu chuyện và nguồn gốc khác nhau, chẳng hạn chiếc áo dài của ca sĩ Khánh Ly hay chiếc áo của nguyên phó chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình… Theo nữ danh ca mà tên tuổi gắn liền với nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, chiếc áo dài trong bảo tàng Sĩ Hoàng là “bộ quý nhất” giữa tủ áo cả 1.000 bộ của bà “vì nó là bộ đầu tiên bà dành dụm đủ tiền để may sau một thời gian dài đi hát nhạc Trịnh Công Sơn.” Triển lãm là một phần trong sự kiện văn hóa lễ hội Áo dài 2016, mà ông Sĩ Hoàng tham gia trong vai trò giám khảo. Những ngày này, ông bận chấm thi cả trong dịp cuối tuần, xen kẽ với những buổi trò chuyện về loại y phục truyền thống cho những cán bộ hoạt động trong lĩnh vực phòng chống HIV và thú y. “Họ cũng rất quan tâm và muốn được hiểu về áo dài,” Sĩ Hoàng chia sẻ.

Lưu hồn quê hương - ảnh 2

Không gian bên trong Bảo tàng áo dài

Triển lãm cũng là dấu mốc trong chặng đường dài về nghiên cứu, sưu tập áo dài kể từ năm 1989 của Sĩ Hoàng, mà điểm nhấn lớn nhất là sự ra đời của bảo tàng Áo dài trên khu đất rộng 16 ngàn m2 từng có tên cũ là “nhà vườn Long Thuận” ở Thủ Đức, Q.9, cách trung tâm thành phố gần một tiếng đồng hồ lái xe. Theo Sĩ Hoàng, tổng chi phí xây dựng khoảng 110 tỉ đồng.

Năm 36 tuổi, Sĩ Hoàng, phó chủ nhiệm bộ môn Mỹ thuật & Mỹ thuật ứng dụng của đại học Kiến trúc TP.HCM, được mời tham dự đại hội Mỹ thuật toàn quốc tại Hà Nội. Trong “lần đầu tiên tới thủ đô,” ông tự thuê xe máy lên Thái Nguyên một tuần để thăm bảo tàng Dân tộc học, nơi ông đón nhận khoảnh khắc “Vừng ơi, mở ra!” trước độ phong phú của kho tàng chất liệu dân tộc ở đây. Trải nghiệm này, cùng với sự ý thức rằng “áo dài là đại diện giúp nhận diện văn hóa Việt Nam một cách nhanh và hiệu quả nhất” trong những lần đi lưu diễn và tham gia những lễ hội văn hóa ở nước ngoài, Sĩ Hoàng nghĩ rằng, đến lúc phải xây dựng một bảo tàng dành cho áo dài, dẫu ông “thấy mình thật hoang tưởng khi đặt bút thảo những dòng đầu tiên của đề án.”

Là một người “kinh doanh mát tay” như ông tự thừa nhận, từ năm 1989, khi còn là giảng viên đại học Kiến trúc, ông đã gầy dựng thương hiệu áo dài Sĩ Hoàng để trang trải cuộc sống. Với cửa hàng có mặt bằng 1.000 m2 ở địa chỉ 36 - 38 Lý Tự Trọng, ông “hoàn toàn chủ động về mặt vốn và tài chính” để theo đuổi kế hoạch dài hạn của mình.

Nắm được thông tin quy hoạch TP.HCM sẽ mở rộng về quận 7 và quận 9, Sĩ Hoàng tìm ở Thủ Đức, nơi “còn chưa có điện và Internet,” để mua mảnh đất vốn là một “cù lao chìm trong nước hai lần một ngày” với giá gần 400 triệu đồng. “Tôi rất tiết kiệm, bao nhiêu tiền làm được đều dành hết cho bảo tàng,” ông nói. Bảo tàng không chỉ là nỗ lực của cá nhân Sĩ Hoàng, mà còn nhận được sự ủng hộ của gia đình ông.

“Tôi thấy mình thật hoang tưởng khi đặt bút thảo những dòng đầu tiên của đề án xây dựng bảo tàng Áo dài.”

— Sĩ Hoàng

Là con cả trong gia đình năm anh chị em, công việc xây dựng bảo tàng của Sĩ Hoàng nhận được sự hỗ trợ của những người em trai Lê Trần Dũng (giám sát công trình), Lê Trần Vũ (phụ trách đối ngoại), hai chị em gái Lê Thị Vân Trang và Lê Thị Vân Khanh phụ trách kinh doanh. Cha ông, người từng là thanh tra của ngân hàng quốc gia trước giải phóng, phụ trách sổ sách còn mẹ ông làm thủ quỹ. Nói theo lời Sĩ Hoàng, “cả nhà xúm vào giúp tôi.”

Mọi chuyện không phải lúc nào cũng xuôi chèo mát mái. Năm 2008, thời điểm kinh tế thế giới gặp khủng hoảng, công việc kinh doanh áo dài gặp khó khăn nghiêm trọng khi khách hàng thắt chặt chi tiêu. Từ chỗ mỗi tháng xuất xưởng 500 bộ áo dài, lượng sản phẩm giảm xuống còn vài chục bộ, thậm chí có lúc còn 5 bộ/tháng. Theo Sĩ Hoàng, giá bán trung bình của mỗi bộ áo dài mang thương hiệu của ông là 10 triệu đồng, với lợi nhuận thu về ở mức 40%. Thời điểm này kinh phí xây dựng bảo tàng cần thêm 40 tỉ đồng.

Lưu hồn quê hương - ảnh 3

Chiếc áo dài của nguyên giám đốc bệnh viện Từ Dũ Nguyễn Thị Ngọc Phượng tặng cho bảo tàng.

“Cũng phải gõ cửa làm thủ tục vay ở một số ngân hàng, nhưng chỉ có Eximbank mặn mà với ý tưởng về một bảo tàng văn hóa,” ông chia sẻ. Ngoài khoản vay ngân hàng, Sĩ Hoàng cũng được người thân cho vay bằng vàng. Tiết lộ rằng đã trả được một nửa vào cuối năm 2015 vừa qua, Sĩ Hoàng nói: “Tôi chỉ mới thoát khoải vòng kim cô được mấy tháng nay mà thôi.”

Điềm đạm, lịch thiệp và ôn tồn, Lê Sĩ Hoàng có phong thái của một nhà sư phạm, cho dù không còn đứng trên bục giảng. Trong không gian sinh thái của khu bảo tàng, các nhân viên, toàn những bạn trẻ độ tuổi đôi mươi, đều gọi ông bằng “thầy” và xưng “con.” Họ được ông đích thân tuyển dụng và hướng dẫn công việc. Ông mời chuyên gia tâm lý Lý Thị Mai dạy nhân viên về kỹ năng giao tiếp và giám đốc bảo tàng Chứng tích chiến tranh Huỳnh Ngọc Vân dạy về nghiệp vụ bảo tàng. Mọi hoạt động liên lạc giữa “trò” và “thầy” đều qua Viber để đảm bảo “độ thông suốt nhanh nhất có thể.”

Sau hơn hai năm hoạt động, đến nay bảo tàng vẫn chưa có lãi. Riêng chi phí điện, nước và trả lương cho nhân viên mỗi tháng là 120 triệu đồng, theo số liệu cung cấp bởi giám đốc điều hành Nguyễn Thanh Vân, người đồng hành cùng Sĩ Hoàng 13 năm. “Bảo tàng áo dài của Sĩ Hoàng vẫn còn đối mặt với những khó khăn như địa thế hẻo lánh, chưa nhận được sự quan tâm đúng mức từ các ban, ngành nhà nước,” bà Nguyễn Thế Thanh, nguyên phó giám đốc sở Văn hóa - Thông tin TP.HCM nói. Cá nhân Sĩ Hoàng được bà Thanh đánh giá cao về những “nỗ lực tự thân để bảo tồn và phát triển một di sản văn hóa như bộ áo dài.”

Sau áo dài sẽ là gì? Có thể là một dự án hợp tác về bảo tàng gốm sứ cùng Lý Ngọc Minh, ông chủ hãng sứ Minh Long, hoặc một nhà hát theo mô hình nhà hát Duyệt Thị Đường (Huế) hay một ấp ủ khác về một buổi trình diễn áo dài mỗi đêm… Trước mắt, họa sĩ quê ở Hà Nội này có địa hạt mới để thỏa mãn bản chất nghệ sĩ trong ông: kịch nói. Ông là diễn viên của sân khấu Hoàng Thái Thanh suốt hai năm qua trong vai nghè Ất của vở Mình có quen nhau không và gã giang hồ bặm trợn trong Lạc giữa phố người. “Lúc còn đi dạy, quan hệ giữa tôi và học trò chỉ là quan hệ áp đặt mang tính một chiều. Còn trên sân khấu, khả năng truyền đạt của người nghệ sĩ lớn hơn thế nhiều,” ông Hoàng nói.

Đỗ Trí Vương —ảnh: Phan Quang