Buổi sáng. 8 giờ, trên công trường dự án The Sun Avenue quận 2, TP.HCM, những chiếc cần cẩu khổng lồ với những cánh tay đòn dài tới 40 mét cần mẫn quay tới quay lui. Tại tầng cao nhất, ánh hồ quang điện lập lòe khi vài tốp thợ hàn đang cắm cúi làm việc dưới cái nắng rát da thịt. Trong một tòa nhà đang xây dựng dở dang, những cỗ máy trộn bê tông chạy hết công suất đổ những mẻ bê tông tươi để tốp công nhân đi ủng cầm đầm lèn lên mặt sàn còn loang loáng ướt. Trong giờ làm việc cả công trường như một sân khấu lớn trình diễn bản hợp xướng với âm thanh hỗn hợp từ tiếng rin rít của thang máy vận chuyển vật liệu, tiếng máy đầm, máy xúc, máy khoan…

Buổi trưa. 11 giờ 30 phút, tại dự án Hà Đô Centrosa Garden, quận 10, tốp công nhân đầu tiên trong bộ đồ bảo hộ lao động lấm lem vôi vữa ùa ra cổng công trường. Bỏ mũ, tháo găng, ngồi bệt xuống dưới bóng cây, ông Trần Văn An, 44 tuổi ngửa cổ tu cạn một hơi hết ly trà đá. Vài giọt nước nhỏ xuống bộ râu lởm chởm lâu ngày không cạo của người thợ xây quê Bình Định dáng vẻ lam lũ, khuôn mặt gân guốc. Lát sau, chiếc Cup 81 chở đồ ăn rề rề chạy tới, tốp công nhân hối hả phân chia những hộp cơm, túi canh. Bữa trưa có giá 22 ngàn của tốp thợ gồm thịt kho trứng, vài lát dưa leo, món canh bí kèm một trái chuối. Giải quyết nhanh gọn sau khoảng chục phút khi vài công nhân trẻ tý toáy bấm điện thoại, một số nói chuyện phiếm, vài công nhân lớn tuổi có giấc ngủ nhọc nhằn dưới bóng cây không hề bận tâm tới tiếng xe cộ huyên náo dưới lòng đường…

Nghề nặng nhọc - ảnh 1

Buổi chiều. 5 giờ, Hồ Văn Hải là một trong những người đầu tiên bước chân ra khỏi cổng công trường dự án chung cư PegaSuite, quận 8. Trong thời gian chờ ly nước tắc ngoại cỡ, liếm đôi môi khô nứt nẻ, đội trưởng của công ty xây dựng Ricons duỗi cẳng chân cứng đờ sau ba tiếng đi tới lui liên tục trên công trường. Mặc quần bò rách gối, đôi giày bảo hộ lem luốc xi măng sắp há mõm, khuôn mặt chàng trai Thanh Hóa bóng nhẫy mồ hôi, cháy nắng đen đúa, bộ dạng phong trần nhìn già hơn nhiều so với tuổi 28. Vừa uống nước, Hải vừa nói chuyện bâng quơ với tốp thợ đang lục tục kéo ra, chốc lát đã ngồi kín vỉa hè. Con đường dẫn vào công trường gập ghềnh ổ trâu, ổ voi, thi thoảng một cơn gió mạnh cuốn cát bụi mù mịt vào không gian, song các công nhân xây dựng không mảy may chú ý. Sau một ngày nhọc nhằn, cuối ngày họ có giây phút thả lòng trước khi cuốc bộ về khu nhà trọ gần đấy. Riêng Hải sẽ đợi quá giờ tan tầm, tránh kẹt xe trên quãng đường 26 km về tới nhà trọ tận Thuận An, Bình Dương…

Quang cảnh trên có thể bắt gặp ở đâu đó tại các đô thị lớn tại Việt Nam trong vài năm qua. “Làm xây dựng vất vả, điều kiện làm việc nặng nhọc, nắng nôi,” ông Lê Viết Hải, chủ tịch hội đồng quản trị công ty cổ phần tập đoàn Xây lắp Hòa Bình nói trong buổi trả lời phỏng vấn Forbes Việt Nam. Bốn năm qua, thị trường địa ốc sôi động hẳn lên với hàng ngàn công trình hạ tầng lớn, nhỏ từ sân bay, tàu điện ngầm, đường cao tốc tới các cao ốc thương mại và chung cư nối nhau mọc lên.

Sự sôi động của thị trường bất động sản lan tỏa đến các ngành liên quan như thép, xi măng, gỗ, đá xây dựng. Bất kể thời tiết nắng mưa, thậm chí có những công trường làm việc thâu đêm cho kịp tiến độ, mồ hôi và công sức lao động của hàng trăm ngàn công nhân xây dựng đổ xuống hàng trăm công trường từ Bắc đến Nam. Khi các khu đất hoang thành các chung cư sáng đèn cư dân dọn vào ở và các công trình hạ tầng hoàn thiện đánh thức các vùng đất chưa được khai phá thì tốp công nhân lại âm thầm di chuyển đến một công trình khác bắt đầu một chu kỳ mới. Nghề xây lắp là nghề nặng nhọc, vất vả.

Trong chu kỳ phát triển gần nhất, sau giai đoạn đóng băng vì khủng hoảng kinh tế, từ cuối năm 2013 thị trường địa ốc đi lên, nhờ nhiều bệ đỡ: tăng trưởng GDP từ mức 5,42% năm 2014, cải thiện qua mỗi năm, đạt 6,81% vào năm 2017, mức cao nhất khối ASEAN; lạm phát và tỉ giá được kiểm soát và duy trì ở mức hợp lý; lãi suất thực tế trung bình duy trì ở mức 10%, mức thấp nhất trong 10 năm qua, bằng phân nửa so với mức lãi suất vào năm 2011. Theo tổng kết của công ty nghiên cứu tư vấn bất động sản CBRE, riêng giai đoạn 2014 – 2017, nguồn cung căn hộ thị trường bất động sản tại Hà Nội và TP.HCM đạt 247.429 căn, gấp 2,5 lần so với giai đoạn 2010 – 2013.

Sức hút lớn nhất của thị trường bất động sản Việt Nam nằm ở nhu cầu thật của quốc gia quy mô dân số sắp cán mốc 100 triệu người. Theo thống kê của bộ Xây dựng, năm 2016 diện tích nhà ở trung bình tại Việt Nam đạt khoảng 22,8 m2/người, thấp hơn 10% so với tiêu chuẩn của thế giới. Theo dự báo của Business Monitor International (BMI), quá trình đô thị hóa nhanh chóng và sự phát triển cơ sở hạ tầng làm gia tăng dòng chảy cư dân từ nông thôn ra thành thị tại Việt Nam. BMI dự báo đến năm 2025, cư dân đô thị chiếm 40% dân số, tăng 30% trong một thập kỷ tạo ra những sức ép cấp thiết về chỗ ở. Báo cáo cho biết về cơ cấu hiện tại khoảng 43% dân số Việt Nam nằm ở độ tuổi 30 – 60, độ tuổi có nhu cầu thật về nhà ở và khả năng tài chính. BMI cũng dự báo thu nhập đầu người của Việt Nam tăng 6 – 10% mỗi năm, sắp vượt 3.000 đô la Mỹ/ người, ngưỡng được cho là tạo sự bùng nổ về chi tiêu.

Tầm quan trọng của lĩnh vực bất động sản tại Việt Nam hiển thị qua nhiều con số thống kê. Trong ba năm kể từ 2015, hoạt động kinh doanh bất động sản đóng góp cho tăng trưởng GDP lần lượt là 2,96%, 3,99% và 4,07%, theo số liệu từ tổng cục Thống kê. Năm 2017, bất động sản giữ vị trí số một về số lượng doanh nghiệp đăng ký mới, tăng gần 62% trong năm qua với giá trị khoảng 17 tỉ đô la Mỹ, chiếm 30% tổng số vốn đăng ký đầu tư, theo bộ Kế hoạch và Đầu tư. Theo cục Đầu tư nước ngoài, lượng vốn FDI đầu tư vào lĩnh vực bất động sản năm qua đạt khoảng ba tỉ đô la Mỹ, tăng gấp đôi so với năm 2016, cao nhất trong bảy năm qua.

Thị trường địa ốc phục hồi trong vài năm trở lại đây dẫn tới số lượng đông đảo lực lượng lao động làm việc trong ngành xây dựng. Báo cáo đánh giá về thực trạng chất lượng nhân lực ngành xây dựng của tổng hội Xây dựng cho thấy, cả nước hiện tại có hơn 70 ngàn doanh nghiệp hoạt trong ngành xây lắp, thu hút khoảng 4 triệu lao động. Theo hiệp hội Nhà thầu Việt Nam (VACC), lượng nhân công trong ngành xây dựng xếp thứ tư, xét về số lượng. Tuy nhiên VACC ước tính khoảng 80% công nhân xây dựng hiện nay làm việc có tính thời vụ, chưa được đào tạo bài bản, thiếu chuyên môn sâu và chưa đáp ứng được những yêu cầu về tính chuyên nghiệp trên công trường.


Nghề nặng nhọc - ảnh 2

Lê Văn Bé là một trong số 4 triệu công nhân xây dựng tại Việt Nam. Một ngày làm việc của chàng phụ hồ bắt đầu từ 6 giờ 30 phút sáng. Rời nhà, Bé trải qua hành trình hơn 20 km từ quận 12 đến quận 2 trước 7 h 30 sáng, kịp giờ vào công trường dự án The Sun Avenue. Bé kể, mình học không giỏi, tốt nghiệp trung học gia nhập ngay đội xây dựng của chú ruột đi làm công trình: “Không làm lấy gì mà ăn, ở nhà ba mẹ sợ lông bông với bạn.” Gia đình có năm người, ba chạy Grab, mẹ buôn bán lặt vặt, hai em đang học cấp 2 và cấp 3, hằng ngày, Bé làm việc 9 – 10 tiếng trên công trường chủ yếu là các công việc đòi hỏi cơ bắp: trộn vữa, xách nước, vận chuyển vật liệu… và hàng tỉ thứ linh tinh theo lệnh ông chú. Bé được bao ăn hai bữa, được trả 6 triệu mỗi tháng. Chàng trai 19 tuổi vừa tỏ ra có trách nhiệm vừa ham chơi: “Em phụ ba mẹ bốn, năm triệu, giữ lại chút đỉnh mua quần áo, lâu lâu nhậu lai rai hay sinh nhật bạn bè.”

Vợ chồng ông Trần Văn An đều đang làm việc tại dự án Hà Đô Centrosa Garden. Nếu người chồng làm thợ tô nhờ có thâm niên trong nghề xây dựng cả chục năm thì người vợ là công nhân dọn vệ sinh công trường. Trong khi công việc của ông chồng thu nhập cao hơn vì yêu cầu có tay nghề thì công việc của người vợ thuộc loại đơn giản, nhưng không kém phần nặng nhọc do làm việc với cường độ cao, liên tục, phải tập trung, để bảo đảm an toàn. Ông An kể năm 2016, con gái duy nhất đỗ đại học Kinh tế TP.HCM, ông đưa vợ theo vào thành phố làm công nhân xây dựng. Hằng ngày, cặp vợ chồng gốc Bình Định chở nhau bằng chiếc xe máy cà tàng từ nhà trọ nằm tít ở một hẻm sâu gần bến xe Miền Tây tới công trường. “Đêm nào mà cúp điện, nóng không thể ngủ được,” ông kể về nhà trọ và “nỗi ám ảnh” kế tiếp thi thoảng tốp thanh niên cao hứng vừa nhậu vừa hát karaoke. Ông cho hay, với giá thuê 1,2 triệu đồng/tháng, căn nhà trọ lợp pro ximang, rộng 12 m2, đun nấu trong phòng. Mùa mưa, có lúc con đường An Dương Vương ngập nước mất mấy giờ mới về tới nhà. Với thu nhập trung bình 14 – 16 triệu đồng/ tháng, cặp vợ chồng này chi tiêu tằn tiện, vừa nuôi con gái học đại học, vừa tích lũy, mỗi năm chỉ về quê 1 – 2 lần.

Ở tuổi 28, Hồ Văn Hải khá may mắn khi đã trở thành đội trưởng quản lý 15 công nhân của công ty xây lắp Ricons, công ty Coteccons sở hữu gần 15% cổ phần. Năm 2014, Hải vào Nam, tham gia ngành xây dựng theo lời rủ của người em ruột khi công việc phụ gia đình chỉ làng nhàng. Bắt đầu với công việc đơn giản nhất trong ngành xây dựng là phụ hồ, Hải lọt mắt xanh của người đồng hương, kỹ sư giám sát thi công. Nghe theo tư vấn, hai năm nay Hải đứng ra lập đội xây dựng, nhận khoán công việc từ công ty. Tốp thợ đều quê ở huyện Thạch Thành, Thanh Hóa, ở trong hai nhà trọ gần công trường xây dựng. Công việc chính hằng ngày của tốp thợ không cần kỹ năng nhưng đòi hỏi sức khỏe và sự dẻo dai: đục bê tông. Sau khi dỡ cốp pha, bao giờ cũng có những mảng bê tông thừa lồi lõm, tốp thợ phải giải quyết những mảng bê tông xuất hiện không đúng chỗ dọn đường cho đội tô vữa, đội sơn.

Nghề nặng nhọc - ảnh 3

Nhận giao khoán theo công việc, tốp thợ thường xuyên làm việc thêm giờ, để kịp tiến độ, nhiều khi họ phải làm thêm cả chủ nhật. Sau khi bao ăn uống, nhà trọ cho nhóm thợ, Hải trả thợ 6 triệu/tháng, tháng nào làm thêm có thu nhập cao hơn. Riêng chàng đội trưởng sau khi hạch toán chi phí, cân đối hai đầu, tháng 5 vừa qua thu nhập “khoảng 40, 50 triệu đồng”. “Công việc này không ổn định lắm, không tính toán cẩn thận là lỗ,” Hải phủ nhận là người có thu nhập cao và cho biết công việc thanh toán theo tiến độ, một tháng Ricons thanh toán hai lần. Một tuần đội thợ có hai đợt ngồi nghe phổ biến nội quy, an toàn thi công trên công trường.

Hai căn nhà trọ của nhóm thợ không có ti vi, vì theo chàng đội trưởng: “Giờ ai cũng có một cái điện thoại, muốn biết gì lên mạng coi có hết.” Sau một ngày vất vả, ngoài lướt Internet, nhóm thợ thường đi ngủ trước “10 giờ tối, vui lắm mới thức đên 12 giờ đêm”, “xa quê đi cày cuốc kiếm tiền nên mọi người tránh các tệ nạn xã hội.” Dù đi lại vất vả nhưng Hải tách nhóm sống chung với vợ sắp cưới, nữ công nhân cùng quê tại Thuận An, Bình Dương.

 Lãnh đạo một trong các công ty xây dựng lớn nhất trên thị trường, ông Lê Viết Hải cho biết hiện tại Hòa Bình đang đồng loạt triển khai 85 công trình cùng lúc với khoảng 40 ngàn công nhân, kỹ sư trên công trường, trong đó ¼ là người của Hòa Bình. Theo doanh nhân 60 tuổi này, về mô hình quản lý, để đảm bảo năng suất các công nhân trực tiếp làm ra sản phẩm xây dựng như xây thô, ốp lát, làm cốp pha, làm sắt thép… thì giao khoán theo khối lượng. Hầu hết trong số họ trước đây là công nhân do Hòa Bình đào tạo, sau thời gian trưởng thành tách riêng nhận giao khoán công việc. Ngược lại các công việc đòi hỏi chuyên môn nhất định như lái cẩu, vận thăng, xe cơ giới vận chuyển vật tư trong công trường và những công việc khó định lượng năng suất như công nhân vệ sinh công trường Hòa Bình đứng ra tuyển dụng, quản lý trả lương trực tiếp. Riêng các gói hoàn thiện như điện nước, họ sử dụng công ty bên ngoài.

Nghề nặng nhọc - ảnh 4

Chủ tịch của Hòa Bình cho biết, phần lớn công nhân xây dựng đến từ nông thôn và lực lượng lao động nữ chiếm khoảng 10% chủ yếu làm các công việc đơn giản: quét dọn vệ sinh công trường, vận chuyển nguyên vật liệu… “Các ngành nghề khác đòi hỏi nhiều kỹ năng, xây dựng tuy tương đối đơn giản nhưng là nghề nặng nhọc,” ông nói.

Bình thường mỗi công nhân xây dựng làm việc trên công trường khoảng 10 giờ/ngày, nhận mức lương trung bình khoảng 8 triệu/tháng, kỹ sư mới ra trường được nhận 10 triệu/tháng, kỹ sư có kinh nghiệm vài năm lương khoảng 15 triệu đồng, tùy theo quy mô chỉ huy trưởng công trường có thu nhập 60 – 100 triệu/tháng. “Công nhân muốn làm thêm giờ hơn là thích chia ca. Trong ngành xây dựng chia ca không phổ biến lắm, dù có lúc làm thâu đêm cho kịp tiến độ. Ngành xây dựng không thể như các ngành công nghiệp khác, việc bàn giao giữa hai ca khá phức tạp nên thường khoán theo sản lượng,” ông Hải nói. Báo cáo ngành xây lắp của FPT Securities cho biết giá thành của một công trình xây dựng thông thường bao gồm 60 – 70% chi phí vật liệu, 10 – 20% chi phí máy móc xây dựng, chi phí nhân công chỉ chiếm 10 – 20%.

Nghề nặng nhọc - ảnh 5

Vòng đời của một dự án xây dựng thường kéo dài 2 – 3 năm và sau thời gian đó các tốp công nhân di chuyển đến công trường mới, bắt đầu một chu kỳ mới. Ông Trần Văn An cho biết mong ước lớn nhất là năm 2020 con gái ra trường tìm được việc làm và ông có thể trở về quê làm một công việc nào đó như chạy xe ôm hay làm việc trong xưởng, các công việc thu nhập có thể thấp hơn nhưng cường độ nhẹ nhàng hơn “vì mình có tuổi, nghề xây dựng quá vất vả.” Trong khi đó chàng trai 19 tuổi, Lê Văn Bé cho biết chưa có dự định gì riêng và vẫn bám theo chú đi các công trình.

Sẵn sàng chuyển đến các công trình mới khi tòa nhà PegaSuite đã cất nóc, bước vào giai đoạn hoàn thiện, Hồ Văn Hải có mơ ước giản dị là sở hữu một dãy nhà trọ cho công nhân thuê. Chàng đội trưởng của Ricons khoe đã mua được bốn miếng đất kế cận ở khu công nghiệp VSIP II Bình Dương. Miếng đầu tiên, kích thước 5x30m, có giá tới 2,1 tỉ đồng, Hải đầu tư chung với em trai đang theo một công trình xây dựng khác ở tận Tây Ninh. Ba miếng sau đó, đất phân lô có giá 500 triệu – 600 triệu mỗi miếng, Hải mua bằng tiền tích lũy cá nhân không cần vay mượn. Giấc mơ về dãy nhà trọ đã gần hơn đáng kể khi cuối năm nay Hải cưới vợ, “hai gia đình đã gặp nhau, đều biết bọn em sống chung. Em chắc chắn sẽ không về quê sống,” Hải nói.

Ông Lê Viết Hải nhận định các công ty xây lắp tư nhân hiện nay đã hoàn toàn làm chủ về công nghệ và có năng lực thi công các công trình dân dụng và thương mại, tuy nhiên vẫn gặp thách thức trong lĩnh vực xây lắp cơ sở hạ tầng. Để phát triển năng lực ngành, vị kỹ sư có hơn 30 năm thâm niên trong ngành xây lắp cho rằng trong các công trình hạ tầng phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật cao như đường hầm metro, Nhà nước nên yêu cầu nhà thầu chính nước ngoài sử dụng nhà thầu phụ trong nước để có kinh nghiệm học hỏi – con đường Hòa Bình làm chủ các công trình cao tầng khi trở thành nhà thầu phụ cho đối tác Hàn Quốc xây dựng tòa nhà Keangnam Landmark 72 tầng (Hà Nội). “Mình phải xác định lại chiến lược trong ngành xây lắp, việc khai thác nhân công rẻ không còn là con đường sắp tới. Mình không thể tiếp tục khai thác lợi thế ấy mãi,” ông Hải nói và cho biết “phải học, phải phát triển các thành tựu khoa học kỹ thuật của nhiều ngành để phục vụ cho ngành xây dựng.”


Nghề nặng nhọc - ảnh 6