Sự chật vật của Hoàng Anh Gia Lai  - ảnh 1

Ông Đoàn Nguyên Đức, chủ tịch Hoàng Anh Gia Lai

Đầu năm 2013, trong chuyến tham quan dự án Hoàng Anh Gia Lai (HAGL) - Attapeu (Lào), sau bữa tối, chủ tịch Đoàn Nguyên Đức ngồi trò chuyện với vài đại diện quỹ đầu tư và phóng viên. Câu chuyện qua nhiều chủ đề rồi quay về nhà máy mủ cao su mới khánh thành. Bắt đúng mạch, bầu Đức thao thao kể về dự án có hệ thống tưới nhỏ giọt giúp cây cao su không rụng lá cho mủ sớm hai năm. “HAGL sẽ trở thành công ty cao su lớn nhất thế giới,” ông lạc quan. “Cần gì nhất thế giới. Nhất Đông Nam Á là đủ,” đại diện Jaccar đùa. Nhìn vẻ mặt bầu Đức đang chưng hửng, ông này giải thích thêm: “Vì cao su tự nhiên Đông Nam Á số một thế giới.” Khi hiểu, bầu Đức gật gù: “Ừ, nhất Đông Nam Á.” Dịp đó, cụm từ “số một”, “lớn nhất” được chủ tịch của HAGL lặp đi, lặp lại nhiều lần về dự án được kỳ vọng mỗi năm tạo ra doanh thu hàng ngàn tỉ đồng.

Ba năm sau, chuyên viên kiểm toán của công ty kiểm toán E&Y viết trong báo cáo tài chính kiểm toán năm 2015 về tập đoàn nội địa có tài sản hơn hai tỉ đô la Mỹ này, cảnh báo về những rủi ro liên quan đến các khoản nợ ảnh hưởng tới “sự hoạt động liên tục của tập đoàn.” Báo cáo nêu rõ: “Tại ngày lập báo cáo này tập đoàn vẫn đang trong quá trình đàm phán với các chủ nợ và xin phê duyệt từ cơ quan có thẩm quyền để tái cơ cấu các khoản vay và trái phiếu.” Tháng 5.2016, hàng ngàn cổ đông HAGL ngóng ngày công ty thông báo tổ chức đại hội cổ đông thường niên, bàn chia cổ tức và kế hoạch 2016. Nhưng HAGL đang bận làm việc với các ngân hàng chủ nợ. Ông Võ Trường Sơn, CEO HAGL giải thích: “Việc tái cơ cấu nợ sẽ có ảnh hưởng rất nhiều đến kế hoạch kinh doanh 2016... kế hoạch phát triển tương lai cũng chưa thể hình thành do chờ đợi thông tin chính thức từ tái cơ cấu nợ.” Rót vốn vào nông nghiệp khi chu kỳ hàng hóa đi xuống, hiệu quả khác xa dự tính, HAGL phải chật vật, xoay xở tìm lối đi.

Ông Đoàn Nguyên Đức, vị chủ tịch 53 tuổi của HAGL đối diện với áp lực tứ bề trong năm 2015. Cổ phiếu HAG cắm đầu đi xuống nguyên năm. Lần đầu tiên, bluechip này mất hơn 60% giá trị, lùi sâu dưới mệnh giá, mức thấp kỷ lục kể từ khi công ty niêm yết vào năm 2008. Năm qua tài sản cá nhân bầu Đức bay hơi gần 5.000 tỉ đồng, xét theo giá trị cổ phiếu. Cổ phiếu HNG của công ty “con” HAGL Agrico lên sàn giữa hè chịu chung số phận với cổ phiếu công ty “mẹ.” Từ mức trên ba chấm trong nửa năm HNG rơi xuống dưới mệnh giá. Xen giữa các thông tin bán giải chấp cổ phiếu HAG từ các công ty chứng khoán và ngân hàng, xuất hiện tin đồn HAGL phá sản. Bầu Đức phủ nhận: “Chúng tôi không có áp lực nào về trả nợ. Bởi là doanh nghiệp lớn, HAGL tính toán được dòng tiền và luôn có sự chuẩn bị!”

5.000 tỉ đồng
là số tài sản cá nhân của bầu Đức bay hơi trong năm 2015 theo giá trị cổ phiếu.

Cuối năm 2015, HAGL gửi văn bản báo trước với cơ quan quản lý về khó khăn và mong nhận được hỗ trợ. Một phần văn bản này rò rỉ phát tán tin đồn ngân hàng Nhà nước thanh tra tại HAGL. Lần này, bầu Đức chọn cách im lặng để cơ quan quản lý lên tiếng. Báo cáo tài chính cuối năm của HAGL “kể” một câu chuyện khác: cổ đông sáng lập đang kiểm soát hơn 44% cổ phần HAGL năm 2015 phải dùng tài sản cá nhân làm tài sản đảm bảo cho công ty vay vốn ngân hàng. Sau đó, bầu Đức vay gần 700 tỉ đồng từ công ty “để đảm bảo hài hòa lợi ích”- giải thích của HAGL.

Kinh doanh của HAGL năm qua phát đi những tín hiệu sáng, tối. Doanh thu tập đoàn vượt 6.000 tỉ đồng, tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Mảng kinh doanh bò thịt đóng góp đáng kể nhất vào bước tiến với doanh số hơn 2.500 tỉ đồng, gấp đôi tổng doanh thu bốn ngành mía đường, bắp, cao su, cọ dầu. Dự án nằm trong chuỗi giá trị về nông nghiệp rộng gần 90 ngàn héc ta, HAGL kinh doanh bò thịt theo hình thức “lấy công làm lời”: bò 18 tháng tuổi nhập từ Úc, HAGL vỗ béo khoảng nửa năm, tăng trọng lượng gấp đôi lên 500 kg là bán ra thị trường. Về bất động sản, HAGL hoàn thành giai đoạn một cao ốc phức hợp tại Myanmar, ngoài phần doanh thu bán căn hộ đã ghi nhận, HAGL bắt đầu cho thuê trung tâm thương mại và văn phòng, tạo thu nhập từ năm nay.

Doanh thu tăng nhưng lợi nhuận sau thuế của HAGL giảm hai phần ba, còn hơn 500 tỉ đồng. Quyết định rút chân khỏi khoáng sản và thủy điện, HAGL ghi nhận khoản lỗ 350 tỉ đồng. Mảng kinh doanh bò thịt không giống nhận định lạc quan của bầu Đức trong ngày công bố hợp tác với Vissan (đã dừng vì không tìm được tiếng nói chung) “lợi nhuận tối thiểu của HAGL từ bò thịt sẽ là 30 triệu đô la Mỹ trong năm 2015.” “Doanh thu từ mảng bò thịt ổn định. Dự án bò sữa thường lỗ trong giai đoạn đầu triển khai do vốn đầu tư lớn,” công ty chứng khoán VP Bank (VPBS) đánh giá. Hiện NutiFoods là khách hàng bao tiêu đầu ra cho sản phẩm sữa “made in HAGL.”

Sự chật vật của Hoàng Anh Gia Lai  - ảnh 2

Tại sao cổ phiếu HAG nhạy cảm với các tin đồn? Báo cáo tài chính cuối năm 2015 cho thấy HAGL nợ hơn 27 ngàn tỉ đồng bao gồm trái phiếu doanh nghiệp và vay nợ tại các ngân hàng thương mại. Chi phí vốn của HAGL năm qua tăng 69%, tương ứng 1.151 tỉ đồng. Công ty tạo ra cho cổ đông một đồng lợi nhuận sau thuế thì phải trả lãi ngân hàng hai đồng. Giai đoạn 2016 - 2017, 50% nợ dài hạn của HAGL, tức hơn 8.000 tỉ đồng, đến hạn phải trả, theo VPBS. Trước khi kinh doanh bò thịt “gia công” những năm tốt nhất doanh thu của tập đoàn chưa bao giờ vượt quá 4.500 tỉ đồng. Muốn trả nợ, HAGLsẽ phải bán tài sản?

Cuối năm 2015, công ty của bầu Đức có vốn chủ sở hữu đạt hơn 16,2 ngàn tỉ đồng, tổng tài sản gần 50 ngàn tỉ đồng. Cứ 100 đồng tài sản của HAGL có 67 đồng hình thành từ vay nợ, theo công ty chứng khoán Đông Nam Á (ASEAN SC). Phân tích về tài chính, ba năm gần nhất hệ số nợ/tổng tài sản của HAGL xu hướng tăng, lần lượt là 55%, 58%, 67%. “Hệ số nợ phụ thuộc rất lớn vào loại hình doanh nghiệp, quy mô, lĩnh vực hoạt động, mục đích vay. Tuy nhiên tỉ lệ này thông thường ở mức 60/40 được cho là an toàn tài chính mà chủ nợ dễ chấp nhận,” ASEAN SC nhận xét. Tính toán hệ số thanh toán, công ty chứng khoán Phương Nam viết: “Các hệ số thanh toán của HAGL đang trên đà giảm, do đó, doanh nghiệp khó khăn nếu cần thanh toán ngay các khoản ngắn hạn.” Công ty chứng khoán Maybank Kim Eng tính toán dòng tiền và nhận xét: “Hầu như dòng tiền đầu tư được tài trợ bằng nguồn tiền đi vay.” Vì vậy, có công ty chứng khoán bóng gió đến khả năng HAGL vỡ nợ, châm ngòi cho tin đồn HAGL phá sản. Phản ứng gay gắt, bầu Đức đề nghị bộ Công an điều tra.

“Đầu tư đúng đỉnh dẫn đến kế hoạch tài chính đi hoàn toàn chệch hướng với quy mô lớn, sử dụng đòn bẩy nợ làm cho HAGL khó đến như vậy,” Đặng Văn Pháp, trưởng phòng phân tích công ty chứng khoán Bản Việt (VCSC) đánh giá. Theo phân tích của VCSC nguyên nhân lớn hơn đẩy HAGL vào khó khăn là đầu tư sai thời điểm, các mảng nông nghiệp của HAGL hầu như luôn được đầu tư khi giá đạt đỉnh. Đơn cử, năm 2007, HAGL bắt đầu rót vốn vào cao su, ngành ở thời kỳ hoàng kim với giá bán lên tới 5.000 đô la Mỹ/tấn. Hiện tại, khi HAGL mở rộng diện tích thu hoạch đại trà, giá cao su tự nhiên rớt thê thảm còn 1.200 - 1.300 đô la Mỹ/tấn.

Sự chật vật của Hoàng Anh Gia Lai  - ảnh 3

Ngoài lý do khách quan còn lý do sâu xa nào khác? HAGL lên sàn vào năm 2008, thời điểm cơn sốt của thị trường địa ốc còn chưa lắng xuống. Ông Đức quảng bá hình ảnh công ty như một doanh nghiệp bất động sản lớn, sở hữu quỹ đất sạch với chi phí thấp. Bầu Đức trở thành doanh nhân giàu nhất sàn chứng khoán theo giá trị cổ phiếu cuối năm ấy. HAGL báo đạt 1.880 tỉ đồng doanh thu và 700 tỉ đồng lợi nhuận sau thuế. Giai đoạn 2008 - 2009, xét về doanh thu lợi nhuận, trên sàn chỉ có vài công ty tư nhân có thể so sánh với HAGL như Vingroup, Masan, Hòa Phát… Nhưng sáu năm sau, trong khi HAGL chật vật với khoản nợ ngân hàng, lợi nhuận trồi sụt thì các “ông lớn” trên trên đồng loạt tạo ra các kỷ lục doanh thu mới: Vingroup doanh số bán nhà đạt 70 ngàn tỉ, Masan Group vươn lên cột mốc 30 ngàn tỉ đồng doanh thu; doanh thu Hòa Phát hơn 27 ngàn tỉ đồng, lợi nhuận kỷ lục…

Điểm khác nhau giữa các “ông lớn” này? Báo cáo thường niên của HAGL những năm qua cho thấy phần nào sự “bối rối” của công ty về hướng đi. Giai đoạn 2009 - 2011, bất động sản- điện - khai khoáng được thị trường ưa chuộng, về tầm nhìn, báo cáo của HAGL khẳng định: “(HAGL) trở thành tập đoàn kinh tế hàng đầu Việt Nam, hoạt động đa ngành, đa lĩnh vực, trong đó cao su, thuỷ điện, khoáng sản, bất động sản là các ngành chủ lực.”

Giai đoạn 2011 - 2012, thị trường địa ốc tê liệt, chính sách và thuế suất của ngành khai khoáng thay đổi, HAGL dường như đứng giữa ngã ba đường khi báo cáo thường niên năm 2012 chỉ khẳng định chung chung: “Hoạt động đa ngành, đa lĩnh vực, trong đó các ngành dựa vào tài nguyên giữ vai trò chủ lực, tạo thế phát triển bền vững.” Năm 2013, bầu Đức khánh thành nhà máy sản xuất đường và chế biến mủ cao su tại Attapeu, giữa năm ông bán chín dự án thủy điện và cuối năm rút chân ra khỏi thị trường bất động sản Việt Nam kèm tuyên bố: “Thị trường bất động sản Việt Nam đã hết cơ hội.” Chiến lược rõ ràng hơn sau đó: “(HAGL) trở thành tập đoàn hàng đầu Việt Nam và khu vực trong lĩnh vực nông nghiệp.” Năm 2014, HAGL mở rộng kinh doanh bò thịt, lúc này cổ đông lâu năm đã bắt đầu toát mồ hôi hột vì những cú ngoặt của công ty, vị chủ tịch khích lệ theo phong cách riêng: “HAGL nuôi bò thì thế giới không đâu bằng,” “phân bò mỗi ngày cũng thu về một tỉ đồng!”

“Các nhà đầu tư tổ chức không theo kịp thay đổi của chủ tịch Đức,” đại diện một cổ đông tổ chức hoàn tất thoái vốn ra khỏi HAGL thú nhận. Bầu Đức được đánh giá cao ở mối quan hệ rộng, tính cách quyết đoán, khả năng chớp cơ hội. Cộng sự kính nể ông ở tính cách hào phóng, sự đam mê và dấn thân trong công việc. Nhưng hiếm ai nhận định ông là nhà quản trị doanh nghiệp và quản lý tài chính xuất sắc. Chẳng hạn, dễ thấy độ vênh khi so sánh chất lượng đội ngũ lãnh đạo của HAGL so với các doanh nghiệp lớn như Vingroup hay Masan. Hoạt động của HAGL đã trải rộng trên bốn quốc gia Việt Nam – Lào – Campuchia - Myanmar. Đội ngũ điều hành HAGL, ngoại trừ CEO Võ Trường Sơn tới từ công ty kiểm toán E&Y, các lãnh đạo khác đa phần khởi nghiệp cùng chủ tịch ở phố núi Pleiku. Sau khi lên sàn, HAGL chạy theo, nắm bắt các cơ hội từ thị trường nhiều hơn là phát triển theo chiến lược đường dài có hoạch định bài bản.

“Đầu tư vào nông nghiệp không đơn giản. Nhà máy có thể xây dựng nhưng cây trồng xuống phải xét đến yếu tố thổ nhưỡng, khí hậu, năng suất,” Nguyễn Thanh Ngữ, CEO của công ty cổ phần Mía đường Thành Thành Công - Tây Ninh chia sẻ. HAGL đang sở hữu 6.000 héc ta mía nguyên liệu, gần 40 ngàn héc ta cây cao su, định hướng phát triển 30 ngàn héc ta cọ dầu. Công ty khẳng định đầu tư nông nghiệp đã qua thử nghiệm nhưng dễ thấy tất cả được đầu tư ồ ạt trong thời gian rất ngắn. HAGL luôn công bố các con số năng suất đáng mơ ước với các công ty cùng ngành nội địa. Tuy nhiên số liệu thống kê cho thấy sự thật chưa hẳn vậy. Năm qua, HAGL thu về 196 tỉ đồng, theo VPBS, từ khai thác mủ cao su trên 7.524 héc ta diện tích, (Báo cáo bạch niêm yết của HAGL Agrico). Tuy nhiên công ty cổ phần Cao su Tây Ninh thu về 323 tỉ đồng trên diện tích chỉ 4.791 héc ta!

Vài năm gần đây HAGL hoạt động với dòng tiền âm, đối diện với áp lực trả nợ lớn nhưng phút chót thoát hiểm nhờ tài năng xoay xở của chủ tịch nổi tiếng. Chẳng hạn, năm ngoái, HAGL đàm phán thành công với Northbook Investment Pte Ltd kéo dài thêm hai năm lô trái phiếu chuyển đổi đến hạn, với lãi suất cố định giảm còn 3% năm. Áp lực trả nợ của HAGL còn nặng nề hơn trong năm 2016 nếu không kịp “tái cơ cấu.”

Ngân hàng BIDV hiện là chủ nợ lớn nhất của HAGL với số dư hơn 10 ngàn tỉ đồng. Chủ tịch BIDV Trần Bắc Hà cho biết 10 ngân hàng chủ nợ có văn bản đề xuất với ngân hàng Nhà nước hỗ trợ hoạt động, tái cơ cấu các khoản vay và lãi phải trả của HAGL. Một số chi tiết “có lợi” cho bầu Đức được nhắc đến như: lịch sử tín dụng tốt; giá trị thị trường tài sản của HAGL hiện cao gấp nhiều lần giá trị sổ sách; các dự án dọc biên giới có ý nghĩa quốc phòng, an ninh… HAGL sẽ vượt qua áp lực nợ nần chờ thị trường hàng hóa phục hồi? Năm ngoái, trong đại hội đồng thường niên bầu Đức khẳng định: “HAGL không thể chết!”

Giang Thanh