Dệt may có khả năng thu thêm hàng tỉ đô la nhờ đầu tư lớn trong khâu sợi và dệt nhuộm nhưng cũng dấy lên nỗi lo ngại về kiểm soát ô nhiễm môi trường.
Kiểm soát cơ hội để tránh thảm họa! - ảnh 1

Dệt nhuộm là ngành có khả năng gây ô nhiễm môi trường cao nếu không đầu tư kỹ vào giải pháp xử lý môi trường. (ảnh minh họa)

Tháng 5.2016, cùng thời điểm vụ công ty thép Formosa Hà Tĩnh gây ô nhiễm vùng biển bốn tỉnh miền Trung, một vụ ô nhiễm môi trường khác khiến người dân tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu lo lắng không kém. Nhà máy nhuộm của công ty Đài Loan Mei Sheng Textiles Việt Nam xả thải trực tiếp vào hồ Đá Đen, nguồn cung cấp nước chính cho một triệu người dân trong tỉnh. Sau nhiều lần bị các cơ quan chức năng xử phạt hành chính vẫn tiếp tục vi phạm, tỉnh buộc phải niêm phong toàn bộ nhà máy và tạm đình chỉ hoạt động. Bất an trước nguy cơ nguồn nước có thể bị ảnh hưởng khi nhà máy này tái hoạt động, công ty cổ phần cấp nước tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu đề nghị di dời khẩn cấp nhà máy nhuộm đi nơi khác.

Dệt nhuộm, khâu đầu tiên trong chuỗi cung ứng dệt may đang có cơ hội thu hút đầu tư nước ngoài lớn chưa từng thấy. Song các vụ việc về ô nhiễm môi trường gần đây tạo ra sự lo ngại về khả năng hấp thụ nguồn vốn đầu tư lớn trong ngành dệt may có kèm theo khả năng giải quyết các vấn đề môi trường phát sinh.

Trước thềm TPP, đầu tư FDI vào dệt may đạt con số kỷ lục. Theo tìm hiểu của Forbes Việt Nam, trong hai năm từ 2014 đến cuối 2015, hơn 2,4 tỉ đô la Mỹ vốn FDI đổ vào dệt may Việt Nam, bằng tổng vốn FDI vào ngành này trong 5 năm trước đó cộng lại. Trong nửa đầu năm nay, ngành cũng thu hút gần nửa tỉ đô la Mỹ đầu tư. Trong nước, tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex) công bố rót gần nửa tỉ đô la Mỹ (9.400 tỉ đồng) vào các dự án, trong đó hơn một nửa là dệt sợi, nhuộm và hạ tầng. Bản đồ các nhà máy dệt may gồm dệt nhuộm trải dài khắp nước từ Hưng Yên, Nam Định, Nghệ An đến Thừa Thiên - Huế, Tây Nguyên vào các tỉnh miền Nam như Bình Dương, Đồng Nai, Long An.

Các đầu tư vào sợi, dệt nhuộm ngoài việc tận dụng nguồn lao động giá rẻ Việt Nam còn nhằm đón bắt ưu đãi “từ sợi trở đi” của TPP khi hiệp định này có hiệu lực, giảm thuế quan đối với sản phẩm dệt may Việt Nam vào Mỹ từ 18% xuống 0%. Nguồn vốn đầu tư mới này chỉ báo kim ngạch xuất khẩu dệt may Việt Nam trong những năm tới có khả năng vượt xa con số 27 tỉ đô la Mỹ trong năm rồi, đứng thứ hai về kim ngạch xuất khẩu Việt Nam.

Trên thế giới, ngành công nghiệp dệt nhuộm được xem là lĩnh vực gây ô nhiễm thứ hai sau hóa dầu, do sử dụng rất nhiều loại hoá chất như axit, dung môi hữu cơ kiềm tính, thuốc nhuộm và chất màu, các hoạt chất bề mặt... Ví dụ, một chiếc áo thun cotton ngắn tay ngốn khoảng 2,7 mét khối nước sạch và 150 gam hóa chất. Một phần đáng kể các hóa chất này xuất hiện trong dòng thải. Ngân hàng Thế giới ước tính, dệt nhuộm sử dụng ¼ hóa chất toàn thế giới mỗi năm và 1/5 lượng nước ô nhiễm toàn cầu do ngành công nghiệp dệt nhuộm thải ra. Các hóa chất nguy hại là độc tố tiêu diệt thủy sinh vật và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người.

Để hạn chế ô nhiễm, chính quyền Việt Nam quy định các công ty sợi, dệt nhuộm phải vào khu công nghiệp để dễ kiểm soát xả thải ra môi trường. Doanh nghiệp buộc phải có hệ thống xử lý chất thải riêng đáp ứng các quy chuẩn môi trường đối với nước thải được cho là khá khắt khe của Việt Nam hiện nay. Dù vậy, “rất ít công ty đạt được,” phó giáo sư Phùng Chí Sỹ, tổng thư ký phụ trách phía Nam của hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam nói với phóng viên Forbes Việt Nam. Các vụ vi phạm môi trường liên quan đến doanh nghiệp trong ngành dệt may liên tục bị phát hiện. Một trong những công ty nhiều năm gây ô nhiễm là Pang Rim Neotex tại Phú Thọ. Công ty này được cho là đã “bức tử” sông Hồng trong nhiều năm. Năm 2010, cảnh sát môi trường lần thứ sáu phát hiện công ty Hàn Quốc xả 2.200 - 2.200 m3 nước xả thải/ngày chưa qua xử lý ra sông dù có hệ thống xử lý nước thải.

Chủ tịch một công ty dệt sợi và nhuộm niêm yết tại Việt Nam không muốn tiết lộ tên chia sẻ, công nghệ để xử lý nước thải từ dệt sợi – nhuộm – hoàn tất hiện không phải là vấn đề. Tuy nhiên, cản ngại đến từ tài chính. Đối với công nghệ dệt nhuộm dùng nước, vị này ước tính, đầu tư hệ thống xử lý nước thải đúng chuẩn chiếm khoảng 22% tổng vốn đầu tư. Sau đó, quá trình vận hành sẽ cộng thêm chi phí vào giá sản phẩm. Ví dụ, để xử lý 1m3 nước thải dệt nhuộm của hệ thống thuộc loại tốt tốn thêm từ 2.000 - 5.000 đồng (khoảng 10 - 22 cent, hệ thống xử lý có đầu tư thấp thì chi phí vận hành cao ). “Trong khi lời chỉ vài cent,” vị chủ tịch công ty này cho hay. Áp lực tiết giảm chi phí khiến một số doanh nghiệp chỉ vận hành hệ thống xử lý nước thải mang tính đối phó khi cơ quan chức năng tới kiểm tra.

Trên thế giới, xuất hiện công nghệ nhuộm khô, không dùng nước và hóa chất, giúp hạn chế xả thải ra môi trường các chất độc hại. Nhà vô địch thế giới marathon Abel Rirui từng giới thiệu tại thế vận hội 2012 chiếc áo nhuộm khô do hãng Nike kết hợp với công ty DyeCoo. Dù vậy, chi phí mua một chiếc máy nhuộm công nghệ mới từ 2,5 triệu - 4 triệu đô la Mỹ khiến các công ty vốn đang cạnh tranh từng xu một phải e ngại. “Khi giá quần áo nhập khẩu vào Mỹ giảm 25% trong hai thập kỷ qua, các nhà máy dệt châu Á thường cắt giảm chi phí bằng cách đổ xả thải thẳng xuống các dòng sông,” Lydia Heida, một nhà báo độc lập điều tra về ô nhiễm trong dệt may viết trong một báo cáo môi trường. Số tiền 370 triệu đồng công ty Pangrim Neotex nộp phạt vì làm ô nhiễm sông Hồng chưa bằng chi phí xử lý nước thải 1,2 tỉ đồng/tháng của công ty.

Phần đông các nhà đầu tư FDI vào dệt may hiện nay đến từ Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Hồng Kông. Các công ty Trung Quốc đang có xu hướng dịch chuyển nhà máy sang Việt Nam sau khi các nhà máy dệt nhuộm tại nước họ buộc phải đóng cửa trong tháng 7.2015 và tháng 11.2015 do chính phủ nước này siết quy định về bảo vệ môi trường và ban hành kế hoạch bảo vệ nguồn nước. Ông Nguyễn Thành Vinh, chủ tịch HĐQT công ty về thương hiệu thời trang Sir Tailor nhận định, có dấu hiệu một số công ty dệt nhuộm chuyển công nghệ cũ sang Việt Nam. Cuộc điều tra của viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) công bố hồi đầu năm cho thấy, chỉ có 5% doanh nghiệp FDI có công nghệ cao, 80% sử dụng công nghệ trung bình, thậm chí có đến 14% sử dụng công nghệ thấp.

Ô nhiễm môi trường là từ khóa được các nhà hoạt động môi trường nhắc nhiều tại Việt Nam trong thời gian gần đây. Giữa tháng 7, phó giáo sư Phùng Chí Sỹ công bố, các khu công nghiệp tại Việt Nam đang thải ra hơn sáu triệu tấn chất thải rắn không nguy hại và 1,55 triệu tấn chất thải nguy hại. Hầu hết chưa được xử lý. Số lượng chất thải có thể tăng lên gấp rưỡi hoặc gấp đôi trong vòng 5 năm tới dưới áp lực tăng trưởng kinh tế Việt Nam. Bà Trần Thanh Thủy, phòng Nghiên cứu Chính sách của tổ chức phi chính phủ trung tâm Con người và Thiên nhiên công bố khảo sát, không chỉ 23% doanh nghiệp FDI xả thải vượt quy chuẩn cho phép từ 5 - 12 lần mà có tới 80% khu công nghiệp cũng vi phạm các quy định về môi trường. Trong khi cho rằng năng lực kiểm tra, giám sát của các cơ quan chức năng còn hạn chế mà phụ thuộc vào ý thức của doanh nghiệp, ông Sỹ đưa ra giải pháp để doanh nghiệp và các khu công nghiệp cùng giải quyết vấn đề xả thải này là Việt Nam nên đưa ra một mức quy chuẩn “dễ thở hơn” hiện nay để doanh nghiệp và nhà nước có khả năng chia sẻ chi phí đầu tư. Đồng thời kèm theo chế tài cứng rắn nếu vi phạm như “phạt tiền thật nặng hoặc yêu cầu đóng cửa, cải tạo lại môi trường,” ông Sỹ nói. Ưu tiên thu hút dự án sử dụng công nghệ tiên tiến, những dự án có tên tuổi khách mua hàng uy tín trên thế giới buộc họ phải tự tuân thủ quy định môi trường cũng là một giải pháp cho Việt Nam trong bối cảnh năng lực kiểm soát cơ quan chức năng hạn chế, theo một công ty trong ngành.

Thực tế, các khu công nghiệp dành riêng cho dệt may tại Việt Nam không nhiều. Ông Phú Hữu Minh, phó giám đốc sở Kế hoạch - Đầu tư tỉnh Bình Dương, nơi có nhiều dự án gỗ, điện tử và da giày, cho hay tỉnh chỉ có khu công nghiệp Bàu Bàng là đủ khả năng xử lý xả thải dệt nhuộm. Năm rồi, Bình Dương đón hai dự án lớn từ Đài Loan là Polytex Far Eastern 274 triệu đô la Mỹ và Viễn Đông Tân Thế Kỷ 320 triệu đô la Mỹ. Đồng Nai, vừa nhận dự án 660 triệu đô la Mỹ của công ty Hàn Quốc Hyosung Istanbul Tekstil cũng bắt đầu hạn chế các dự án dệt nhuộm vì lo ngại về môi trường. “Sắp tới, tỉnh sẽ xem xét từng dự án cụ thể. Chỉ những dự án chúng tôi thấy xử lý môi trường được mới nhận,” ông Cao Tiến Dũng, giám đốc sở Kế hoạch Đầu tư tỉnh Đồng Nai trao đổi với Forbes Việt Nam. Nam Định, “thủ phủ dệt may” của Việt Nam hiện phải đợi khu liên hợp sợi - dệt - nhuộm Rạng Đông lớn nhất nước 1.500 héc ta xây dựng xong, sẽ bắt đầu nhận nhà đầu tư mới cuối năm nay.

Mặc dù có nguy cơ gây hại môi trường, phát triển ngành dệt nhuộm là khó tránh khỏi vì nó góp phần giải quyết nút thắt cổ chai tồn tại nhiều thập kỷ khiến ngành dệt may Việt Nam dù xuất khẩu đứng thứ tư thế giới về kim ngạch nhưng chỉ chủ yếu là cắt may, giá trị gia tăng thấp. Nguồn cung trong nước chỉ đáp ứng khoảng 2% nhu cầu bông, 12,5% nhu cầu vải nhưng chất lượng vẫn chưa được đảm bảo. Mỗi năm Việt Nam phải nhập khẩu hơn 6 tỉ mét vải bị thiếu hụt. Tính toán của hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas), tổng mức ngoại tệ Việt Nam phải trả cho nhập khẩu vải trong năm 2015 gần 11 tỉ đô la Mỹ. Điều đó có nghĩa, nếu làm tốt khâu kiểm soát ô nhiễm môi trường và thu hút đầu tư, một phần lớn lượng ngoại tệ này sẽ ở lại Việt Nam. Để giải quyết nút thắt về sợi và dệt nhuộm, Việt Nam dự kiến cần số vốn đầu tư khoảng 15 tỉ đô la Mỹ, theo Vinatex.

Minh Thiên