Vai trò mở đường - ảnh 1

ăm 2017, gạo ST24 được vinh danh là “tốp ba” gạo ngon nhất thế giới tại hội nghị quốc tế lần thứ chín về thương mại gạo tổ chức ở Macau. Giống gạo này là thành quả nghiên cứu của ba nhà khoa học là kỹ sư Hồ Quang Cua, tiến sĩ Trần Tấn Phương và thạc sĩ Nguyễn Thị Thu Hương. Trong đó, ông Cua giữ vai trò dẫn dắt. Lúc đó, các đầu bếp nổi tiếng trên thế giới được mời đến chấm điểm gạo ngon, không hề biết hạt gạo dài, trắng, thơm có vị ngọt tự nhiên ấy đến từ vùng đất luân canh tôm - lúa. Mô hình luân canh an toàn này vốn có từ thập niên 70 của thế kỷ trước được ông Cua lựa chọn áp dụng ở tổ hợp tác ấp Thanh Hóa, xã Thạnh Quới, huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng.

Trong giai đoạn thử nghiệm, có 15 hộ nông dân tham gia, với diện tích canh tác 10 héc ta. Vị kỹ sư nông học tốt nghiệp đại học Cần Thơ năm 1978 này hiểu rõ quy trình canh tác hữu cơ khá phức tạp, với nhiều tiêu chuẩn định tính và định lượng, cùng các yêu cầu kiểm định tới nông dân, khu chế biến với 255 điểm chỉ số từ quy trình canh tác, phỏng vấn, đánh số theo tiêu chí tính điểm từ đồng ruộng, nhà máy đến phân tích sản phẩm cuối cùng. Tháng 2 năm nay, Control Union Việt Nam chính thức công nhận gạo ST 24 đạt tiêu chuẩn hữu cơ (Organic của USDA và EU).

Kết quả thử nghiệm mang lại cho ông Cua 50 tấn lúa đủ tiêu chuẩn xuất khẩu sang các thị trường khó tính. Ông Nguyễn Như Cường, cục phó cục Trồng trọt (bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn) cho biết, diện tích sản xuất nông nghiệp hữu cơ của Việt Nam khoảng 80 ngàn héc ta. Nếu giả định đồng bằng sông Cửu Long có chừng đó diện tích để trồng loại gạo ST24, mỗi năm có khoảng 400 ngàn tấn lúa thơm, chất lượng cao. Giá bán trung bình của loại lúa hữu cơ này khoảng 8.000 đồng/kg, cao hơn 40% so với giá lúa thơm hiện có trên thị trường.

Nếu phát triển được thị trường gạo thơm xuất khẩu, Việt Nam sẽ nâng được vị thế trong 30 năm qua của một nước xuất khẩu gạo phẩm cấp thấp, giá rẻ. Năm 2017, Việt Nam xuất khẩu hơn 5,8 triệu tấn gạo, với tổng kim ngạch xuất khẩu xấp xỉ 2,6 tỉ đô la Mỹ, theo tổng cục Thống kê. Theo hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), thị trường xuất khẩu gạo tập trung, truyền thống như Philippines, Malaysia, Indonesia…cũng có nhu cầu gạo thơm, gạo đặc sản, gạo chất lượng cao và an toàn. Nếu không đáp ứng các điều kiện về chất lượng, đặc biệt là yêu cầu truy xuất nguồn gốc, thị phần có thể bị thu hẹp. Thứ trưởng bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Trần Thanh Nam nói: “Chúng ta đang phụ thuộc rất lớn vào các tổ chức chứng nhận từ nước ngoài.”

Năm 2015, diện tích nuôi tôm sú - lúa luân canh ở đồng bằng sông Cửu Long là 168 ngàn héc ta, trong đó hai địa phương dẫn đầu là Kiên Giang và Cà Mau, với diện tích tương ứng là 70,75 ngàn héc ta và 45 ngàn héc ta. Cả hai nơi đều tập trung vào con tôm, lúa chỉ đóng vai trò thứ yếu. Một số nơi có được chứng nhận gạo hữu cơ như Viễn Phú Green Farm, gạo Hoa Sữa.

Việc có giấy chứng nhận, con đường ra thị trường nước ngoài của gạo hữu cơ không hề đơn giản. Tiêu tốn cho việc thực hành tiêu chuẩn hữu cơ khoảng 300 triệu đồng, nếu tính toàn bộ hoạt động nghiên cứu để chọn tạo trong 400 dòng lúa để có ST 24 trên bàn ăn, ông Cua đã tốn khoảng một tỉ đồng. Số tiền rải ra ngoài đồng và nhận về 50 tấn lúa, cùng hai giấy chứng nhận vinh danh tốp ba gạo ngon toàn cầu và chứng nhận sản phẩm đạt chuẩu hữu cơ USDA và EU, giá thành mỗi ký lúa trên 60 ngàn đồng. Dĩ nhiên, giá thành sẽ hạ đi nếu nhân rộng đại trà, song hai câu hỏi lớn đặt ra: Ai sẽ mua sản phẩm hữu cơ với giá cao và nếu sức mua từ số đông giàu có tăng lên, liệu sẽ mở vùng nguyên liệu tới đâu?

Việc mở mũi phát triển cánh đồng lớn của ông Cua gặp thuận lợi khi người trồng được “mắt thấy, tai nghe” từ so sánh lợi nhuận của các nông dân trồng ST24 luân canh tôm – lúa. Người trồng ST24 hữu cơ có giá bán bình quân 8.000 đồng/kg, còn ST24 vô cơ là 6.600 đồng/kg. Với giá như vậy, nông dân trồng lúa Một Bụi Đỏ với giá bình quân 5.200 đồng/kg bắt đầu thay đổi suy nghĩ chọn giống. Nhiều thương lái từ chợ gạo Bà Đắc, chợ gạo trung tâm thuộc loại lớn nhất miền Tây, bắt đầu chọn mua giống ST24 để tổ chức trồng. Mới đây một doanh nghiệp mua giống và nhờ ông Cua hướng dẫn kỹ thuật trồng 500 héc ta, theo ông Cua, là “những cơ hội ngấp nghé”.

  

Vai trò mở đường - ảnh 2

“Nông dân mới tập làm theo tiêu chuẩn hữu cơ, nếu mở rộng thì tỉnh thích lắm, nhưng nếu không đạt thì mình khó khăn. Tôi xây dựng kịch bản phát triển lượng theo sức mình, chứ lao theo mở rộng diện tích thì tiền đâu nghiên cứu,” vị Anh hùng Lao động được phong tặng từ năm 2012 nói. Sau ngày ST 24 được vinh danh, ông Cua trở nên bận rộn vì phải tiếp khách nhiều, trong khi công việc ở doanh nghiệp tư nhân Hồ Quang do ông làm cố vấn đang bộn bề, với 1.200 dòng lúa đang trồng, chọn tạo, 123 mẫu gạo đang chờ thử. “Thử cơm giáp vòng cũng cả tháng,” ông Cua cười nói. Trong vụ tới, khả năng cung cấp giống của DNTN Hồ Quang, nơi ông làm việc sau khi nghỉ hưu, đủ để trồng 10 ngàn héc ta.

Sau khi ra trường năm 1978, ông Cua về công tác tại phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn huyện Mỹ Xuyên, Sóc Trăng. Năm 1997, ông được đề bạt là phó giám đốc sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Sóc Trăng. Bên cạnh công tác quản lý, ông dành thời gian nghiên cứu, cặm cụi ngoài đồng lai tạo, tuyển chọn giống gạo ngon cơm dự đấu xảo. Ông cùng các cộng sự đã chọn tạo thành công hơn 20 giống lúa thơm mang tên địa danh quê hương (ST, viết tắt từ Sóc Trăng), điển hình như: ST đỏ, ST tím, ST 16, ST 19, ST 20, ST24. Từ thành công của ông, có người mua giống, học quy trình rồi tự lấy lúa thương phẩm làm giống. Đôi khi cũng phiền lòng, nhưng ông Cua nói rằng dù sao họ cũng đã là người dẫn đường. Người kỹ sư hơn 20 năm đeo đuổi lai tạo giống lúa thơm nói: “Họ cũng không làm mình chết vì làm giống cực lắm, giá trị chính là chất lượng giống tốt bảo đảm cho hiệu quả cuối cùng.”

Đối chiếu với các nước sản xuất gạo xuất khẩu, Thái Lan, nhà vô địch làm gạo ngon nhất thế giới, có các giống lúa Hom Mali, Jasmine, Myanmar có Paw Son, Campuchia có Phka Romdoul… tất cả là lúa mùa. Ông Cua chọn con đường khác. Ông tạo giống mới từ sự kết tinh kiến thức di truyền học, lai phức hợp, chọn ưu thế vượt trội của gen ngoại lẫn cốm ngoài Bắc, giống bản địa ở Nam Bộ, chọn giống ngắn ngày. Đó là cách khắc phục điểm yếu về diện tích canh tác lúa thơm còn nhỏ so với các nước kể trên.

Theo ông, những giống mới có ưu điểm năng suất, thích nghi, kháng sâu bệnh, chất lượng tốt và bao giờ cũng phải thỏa ba điều kiện: Nông dân có lời nhiều, xay chà có lợi và người bán lẻ dễ mua bán. Mô hình được chứng nhận của ông Cua là kịch bản dẫn đường cho gạo hữu cơ ra thị trường và có nhiều doanh nghiệp cùng tham gia. Vậy sự thay đổi sẽ bắt đầu từ đâu?

“Ai cũng nói nông dân phải thay đổi trước tiên. Tôi tra trên mạng Internet thấy rằng Việt Nam là nước nhập khẩu thuốc bảo vệ thực vật khủng khiếp, nhiều loại các nước đã cấm, ta vẫn cho kinh doanh, nên nhà nước, doanh nghiệp phải thay đổi trước,” tiến sĩ Dương Văn Ni, chuyên gia trong lĩnh vực quản lý nước và tài nguyên thiên nhiên nói.


Vai trò mở đường - ảnh 3