Sau sóng gió tại Sacombank, ông Đặng Văn Thành miễn cưỡng rời bỏ lĩnh vực ngân hàng, tập trung dẫn dắt tập đoàn Thành Thành Công tìm sức bật mới trong lĩnh vực nông nghiệp.
Ông Đặng Văn Thành: Trở về nghề cũ  - ảnh 1

Doanh nhân Đặng Văn Thành —ảnh: Hải Đông

Cách đây sáu năm, tập đoàn Bourbon của Pháp thông báo thoái vốn khỏi công ty cổ phần Bourbon Tây Ninh (SBT), một trong những khoản đầu tư lớn nhất của tập đoàn trong 15 năm tại Việt Nam. Tập đoàn Thành Thành Công (TTC) và các công ty thành viên của gia đình doanh nhân Đặng Văn Thành mua lại 68,52% số cổ phần tại SBT, công ty khi ấy sở hữu vùng nguyên liệu rộng lớn, dây chuyền sản xuất hiện đại. Với mức giá mua bằng mệnh giá, tương ứng với mức P/E khoảng năm lần, thấp hơn 20% giá thị trường, thương vụ giá trị 34 triệu euro tạo ra một vị thế mới trong lĩnh vực mía đường cho TTC.

Nhìn lại thương vụ này, ông Đặng Văn Thành, chủ tịch TTC cho rằng tập đoàn của ông đã lọt mắt xanh đối tác bởi bề dày nhiều năm gắn bó với ngành mía đường nội địa. “Cơ cấu GDP của Việt Nam nông nghiệp vẫn chiếm tỉ trọng lớn. Đó vừa là cơ hội vừa là thách thức cho những nhà đầu tư vào nông nghiệp như chúng tôi,” ông Thành nói trong buổi phỏng vấn với Forbes Việt Nam đầu tháng 3 tại trụ sở tập đoàn. Sau các bước ngoặt chuyển giao sở hữu kịch tính ở Sacombank, doanh nhân 56 tuổi này trở nên kín tiếng, hiếm khi xuất hiện trước báo giới hay các sự kiện kinh doanh đình đám bên ngoài. Trong buổi trả lời phỏng vấn, ông cho biết ngoài mía đường, TTC còn rót vốn đầu tư vào nhiều mảng kinh doanh nông nghiệp khác nhau.

“Gần đây có một số đại gia chuyển sang đầu tư nông nghiệp nhưng tôi đúng gốc làm nông nghiệp. Với tôi, mía đường vẫn là gốc,” ngả lưng trên ghế, ông Thành nói. TTC là tập đoàn tư nhân có bề dày hoạt động đã 37 năm, hiện nay đang hoạt động trải rộng trên năm lĩnh vực. Ngoài nông nghiệp mà mía đường là lĩnh vực chủ chốt, bốn nhánh kinh doanh khác của tập đoàn là bất động sản - năng lượng - du lịch - giáo dục. TTC có vốn điều lệ 11.371 tỉ đồng, gia đình ông Thành kiểm soát 100% vốn cổ phần. Với 23 công ty con, công ty liên doanh, liên kết, doanh số hợp nhất năm 2015 của tập đoàn đạt 15,4 ngàn tỉ đồng, lợi nhuận 1.114 tỉ đồng.

So với các công ty tư nhân nội địa quy mô khác, TTC có cấu trúc khá đặc biệt với một hội đồng điều hành phía dưới hội đồng quản trị. Cơ quan đầu não này kiểm soát các nhánh kinh doanh, các công ty phía dưới thông qua các “ủy ban ngành” như mía đường, năng lượng, bất động sản, du lịch, giáo dục, tài chính… “Mô hình tập đoàn là sự trưởng thành của nền kinh tế thị trường. Quyết định mô hình quản lý nào phụ thuộc vào quy mô và quan điểm của tổ chức đó,” ông Thành chia sẻ. Tập đoàn tư nhân này không có ý định niêm yết dù nhiều công ty thành viên quan trọng nhất đã sớm lên sàn như: Đường Biên Hòa, Thành Thành Công Tây Ninh (Bourbon Tây Ninh trước đây), Sacomreal…

 “Chúng tôi vừa họp tổng kết giai đoạn 2011 - 2015 và thông qua định hướng phát triển giai đoạn 2016 - 2020,” ông Thành cho biết và tuyên bố rằng sau giai đoạn tái cơ cấu, tập đoàn chuẩn bị xong bước đệm, sẵn sàng đưa ngành mía đường hội nhập, “có tiếng nói trong khu vực,” “sẵn sàng cạnh tranh sòng phẳng” khi các hiệp định tự do thương mại AFTA, TPP có hiệu lực. Doanh nhân này có lạc quan?

Theo số liệu tự công bố, TTC đang chiếm xấp xỉ 30% thị phần ngành đường nội địa. Cây mía và nghề làm mật, làm đường có từ xa xưa tại Việt Nam. Tuy nhiên ngành công nghiệp mía đường trong nước chỉ bắt đầu phát triển vào giữa thập niên 1990. Trước đó cả nước có chín nhà máy đường, tổng công suất ép mía chỉ khoảng 9.000 tấn, rất nhỏ so với tổng công suất 29 ngàn tấn của TTC hiện nay. Năm 1995, Chính phủ khởi động chương trình quốc gia “Một triệu tấn đường” tạo nhiều chính sách, thúc đẩy ngành phát triển. Sau vài năm số lượng nhà máy đường tăng vọt lên 44 nhà máy.

Sự phát triển ồ ạt tại các địa phương kéo theo nhiều hệ lụy tồn tại mãi đến nay: vùng nguyên liệu phát triển manh mún không hợp lý; dây chuyền sản xuất lạc hậu, chắp vá. Sau giai đoạn bùng nổ, mục tiêu sản lượng một triệu tấn đường hoàn thành nhưng về giá thành chi phí sản xuất trung bình mỗi tấn đường của Việt Nam vào khoảng 55 đô la Mỹ so với Brazil (dưới 20 đô la Mỹ), Thái Lan (35 đô la Mỹ), theo công ty Chứng khoán FPTS. Về năng suất, ngành mía đường Việt Nam đạt trung bình khoảng 65 tấn/héc ta, thấp hơn mức trung bình của thế giới khoảng 10%. Theo số liệu tự công bố của Hoàng Anh Gia Lai tại dự án mía đường Attapeu - Lào, năng suất đạt 120 tấn mía/héc ta. Hiện nay, sản lượng đường sản xuất tại Việt Nam chỉ chiếm 1% sản lượng thế giới, bằng một phần mười quốc gia láng giềng Thái Lan.

Vậy TTC đã và đang làm gì để xóa được khoảng cách hiện tại? “Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống,” ông Thành nhắc đến kinh nghiệm nhà nông để nói về bước chuyển mình của TTC gần đây. “Chúng tôi tiến hành cải cách, sắp xếp, tổ chức lại ngành đường. Đó là ba mắt xích: vùng nguyên liệu - phương thức sản xuất - thị trường,” doanh nhân này nói rành rẽ.

“Đặng Văn Thành là doanh nhân bản lĩnh, trải qua nhiều biến cố nhưng luôn giữ lửa kinh doanh trong người,” ông Phạm Phú Ngọc Trai, chủ tịch công ty Tư vấn Kinh doanh Hội nhập Toàn cầu (GIBC), nhận xét. Cựu chủ tịch kiêm tổng giám đốc PepsiCo Đông Nam Á đánh giá cao ông Thành ở khả năng táo bạo, mạnh dạn đưa ra các quyết định kinh doanh có tính thực tiễn, mặc dù chưa bao giờ được đào tạo kinh doanh bài bản.

Do chế độ sở hữu đất đai manh mún, cây trồng nông nghiệp ViệtNam khó triển khai máy móc cơ giới đầu tư sản xuất lớn. Khi ông Thành quay về cầm trịch TTC, các công ty thành viên đẩy mạnh việc liên kết với nông dân hình thành các cánh đồng mẫu lớn. Chẳng hạn, người trồng mía có diện tích đất nông nghiệp đủ lớn, các công ty thành viên sẽ thuê lại hoặc mời tham gia cùng sản xuất, chia sẻ lợi ích. Chủ tịch TTC gọi đó là “ hợp tác xã bậc cao,” “ hình thức ‘đảm bảo’ với nông dân”. Cây mía có độ chữ đường tốt nhất trong vòng 16 tiếng sau thu hoạch, nên các công ty mía đường thành viên quy hoạch vùng nguyên liệu nằm trong bán kính dưới 50 km tính từ tâm là nhà máy. Về giống, TTC đưa nhập giống mới từ các quốc gia nền công nghiệp mía đường phát triển và điều kiện thổ nhưỡng tương tự Việt Nam. Bước quan trọng tiếp theo, là tổ chức lại sản xuất, tập đoàn cơ giới hóa toàn diện để “cày sâu 5 - 6 tấc, đánh tơi đất giúp gốc mía bám sâu, bén rễ chịu được nắng, nghiêng đổ cũng không ảnh hưởng tới năng suất.” Khâu tưới tiêu ảnh hưởng chất lượng mía, tùy diện tích TTC chọn hình thức phù hợp giữa tưới béc, tưới phun, tưới nhỏ giọt… để đạt hiệu quả kinh tế. Với diện tích vùng nguyên liệu liên kết với nông dân rộng 50 ngàn héc ta, mỗi niên vụ ước tính TTC rót khoảng 1.500 tỉ đồng hỗ trợ nông dân.

Báo cáo phân tích ngành mía đường của công ty chứng khoán FPTS nhận định mía đường truyền thống là ngành thâm dụng lao động. Hiện tại mức độ cơ giới hóa của ngành đường nội địa đạt dưới 20%, bằng một phần tư so với các quốc gia có nền công nghiệp mía đường phát triển. Sau giai đoạn chuẩn bị, niên vụ 2016 - 2017, TTC cơ giới hóa 40% diện tích. Niên vụ kế tiếp tăng gấp đôi và dự kiến niên vụ 2019 - 2020 cơ giới toàn bộ, theo ông Thành. FPTS ước tính cơ giới hóa sản xuất giúp các doanh nghiệp mía đường giảm chi phí sản xuất 20% nhưng tăng thêm 15% - 20% năng suất.

Năng suất trung bình của Thành Thành Công Tây Ninh niên vụ 2014 - 2015 đạt 90 tấn mía/héc ta, tăng 20% so với trước thời điểm TTC mua lại. “Cục bộ, trên diện tích nhỏ đã có nơi giá thành sản xuất kéo xuống ngang bằng với Thái Lan,” ông Thành nói. Tại công ty này, ngoài sản phẩm đường RE, bã mía được đốt trong lò hơi phát điện. Sau khi sử dụng nội khối, vào mùa khô nguồn điện đáp ứng được phân nửa nhu cầu toàn thành phố Tây Ninh. Ngoài đường, điện các công ty thuộc TTC nâng cao chuỗi giá trị của cây mía bằng cách tận dụng tất cả phụ phẩm tạo ra trong quá trình sản xuất đường: mật rỉ tận dụng dùng trong chế biến thực phẩm và sản xuất cồn ethanol, chất vi sinh sản xuất phân bón hữu cơ. Trong chuỗi giá trị của ngành, nếu đường tạo ra tám đồng thì nhiệt điện, mật rỉ, phân vi sinh… góp thêm hai đồng. Chưa dừng lại, năm 2016, nước uống “made in TTC” sắp được tung ra thị trường. Sản phẩm là hơi nước ngưng tụ trong quá trình sản xuất đường, thu gom đóng chai, vị không ngọt, có độ pH trung tính, vẫn thoang thoảng mùi thơm của mía. “Uống lạnh khoái, tôi đâm nghiện,” mở nắp chai, nhấp một ngụm ông nói.

Trước đây cung đường nội địa không đáp ứng đủ nhu cầu nên các công ty trong ngành đa phần chỉ tập trung vào sản xuất, nhường kênh phân phối cho trung gian thương mại. Bởi vậy, sản phẩm đường tới tay người tiêu dùng cuối cùng bị đội giá khoảng 30% - 50% tùy thời điểm. Ngành đường tồn tại nghịch lý: lợi nhuận cho nhà sản xuất một đồng thì chảy vào túi đơn vị trung gian gấp đôi, gấp ba. Với kinh nghiệm phân phối, thông qua công ty thành viên TTC đang phát triển mạng lưới phân phối ra 63 tỉnh thành nhằm củng cố thị trường - mắt xích quan trọng thứ ba.

“Đã là doanh nhân phải nghiên cứu lĩnh vực mình đầu tư, nghiên cứu thị trường, nghiên cứu chuỗi giá trị sẽ bật ra ý tưởng kinh doanh,” ông Thành triết lý và cho biết đã áp dụng mô hình mía đường vào ngành chế biến dừa xiêm tại Bến Tre. Trước đây trái dừa xiêm chủ yếu được khai thác thủ công tạo ra nhiều sản phẩm: cơm dừa nạo sấy, than hoạt tính (gáo dừa), xơ dừa, mụn dừa (phần vỏ). Riêng nước dừa hạn sử dụng ngắn chỉ sử dụng trực tiếp hoặc cô đặc sản xuất nước màu. Năm 2013, TTC đã rót 20 triệu đô la Mỹ đầu tư dây chuyền sản xuất nước dừa tươi đóng hộp. 80% sản phẩm đầu ra hiện xuất khẩu. Ông Nguyễn Lâm Viên, chủ tịch Vinamit đánh giá sản phẩm chế biến từ dừa là nông sản xuất khẩu tiềm năng, tạo giá trị gia tăng 3 - 4 lần, được quốc tế ưa chuộng vì trái dừa xiêm phát triển tự nhiên không dư lượng thuốc bảo vệ tăng trưởng - điểm yếu của nông sản xuất khẩu Việt Nam. Ngoài sản phẩm từ dừa xiêm, ông Thành liên kết nuôi bò Kobe, sản xuất chè nhưng quy mô vẫn khiêm tốn.

Ông Thành sinh năm 1960, cùng vợ, bà Huỳnh Bích Ngọc, sinh năm 1962, lập cơ sở kinh doanh rỉ mật Thành Công vào năm 1979. Với số vốn ít ỏi, ban đầu cơ sở quy mô chỉ vài lao động, ông chồng trực tiếp nhúng tay vào kinh doanh còn bà vợ quản lý sổ sách, tài chính. Suốt thập niên 1980, cơ sở này thu gom chế biến mật rỉ đường, sản xuất khí CO2 bán lại cho các cơ sở sản xuất nước ngọt trên địa bàn và dần dần phát triển quy mô ở TP.HCM, theo như lời kể.

Năm 1991, ông Thành tham gia sáng lập ngân hàng Sacombank và xây dựng ngân hàng này trở thành một ngân hàng thương mại cổ phần có độ phủ rộng nhất trong hệ thống ngân hàng,  vào thời điểm ông mất quyền cổ đông chi phối năm 2012 có tổng tài sản hơn 140 ngàn tỉ đồng và 432 chi nhánh và điểm giao dịch.

Ông Đặng Văn Thành: Trở về nghề cũ  - ảnh 2

Song song suốt khoảng thời gian đó,  TTC tiếp tục được duy trì. Chương trình “Một triệu tấn đường” năm 1995 mở rộng địa bàn hoạt động thương mại của TTC ra toàn quốc. Bà Ngọc kể, sang đầu thiên niên kỷ mới việc kinh doanh ngân hàng chưa bận rộn ông chồng vẫn sát cánh đi từ Cần Thơ đến Tuyên Quang đàm phán thu mua mật rỉ tại các nhà máy. Lúc này TTC có quy mô nhưng có bận đường xa, họ tới nhà máy sau giờ làm việc, phải chờ vài tiếng, đến đêm mới diện kiến được lãnh đạo cần gặp khi cuộc nhậu kết thúc. Có giai đoạn mua mật rỉ phía Bắc, TTC phải điều động hai xe bồn chuyên dụng hút mật rỉ, vận chuyển đường bộ từ nhà máy đường Sơn Dương (Tuyên Quang) về Sông Lô (Phú Thọ) sau đó tập kết về cảng Cửa Lò (Nghệ An). Tính toán gom đủ 5.000 tấn mật rỉ, TTC thuê tàu lớn chở về Đồng Nai phân phối lại. “Của một đồng công một nén. Có vất vả mới thành công,” bà Ngọc nói. Tập đoàn tư nhân này có tiếng quản lý chặt chẽ. Sau năm 2003, kinh doanh ngân hàng bận rộn, ông Thành dành thời gian cho Sacombank, bà Ngọc đứng mũi chịu sào ở TTC. Nắm ngân hàng, nhận ra cơ hội tại thị trường địa ốc, họ thành lập Sacomreal vào năm 2004, nhánh kinh doanh bất động sản của TTC ra đời.

Không được đào tạo chính quy về kinh doanh nhưng ông Thành có đầu óc cởi mở với các sản phẩm tài chính bậc cao. Năm 2006, Sacombank trở thành ngân hàng tư nhân đầu tiên niêm yết. Trước đó ngân hàng tư nhân này sớm thu hút nhiều cổ đông chiến lược, các định chế tài chính tên tuổi như IFC, ngân hàng ANZ và Dragon Capital. Các đợt đấu giá IPO doanh nghiệp nhà nước, doanh nhân này tham gia rất sớm. 3/5 nhánh kinh doanh của TTC hiện nay hình thành từ việc đấu giá cổ phần cách đây hàng chuc năm. Mảng năng lượng, TTC đang sở hữu công suất phát điện 200 MW, trong đó 2/3 thuộc về các công ty thủy điện tham gia IPO. Mảng du lịch, TTC đang sở hữu 19 khách sạn từ Cần Thơ đến Hội An, phần lớn tích tụ sau các đợt đấu giá cổ phần. Ngoài mía đường, TTC sắp lấn sang nông sản khi đã kiểm soát hơn 90% cổ phần Tanisugar - doanh nghiệp tại Tây Ninh trước đây sản xuất đường, đồng thời thu gom chế biến gạo, cao su, mì… xuất khẩu.

Có quan điểm gia nhập TPP nền nông nghiệp Việt Nam sẽ gặp khó khăn. Quan điểm của tôi trước nay tới giờ không thay đổi, không có cạnh tranh không có phát triển.”

Từ hoạt động phân phối, TTC bắt đầu tham gia sâu vào chuỗi sản xuất ngành đường vào năm 2006 bằng việc đấu giá cổ phần Đường Ninh Hòa. Sau đó, TTC từng bước tăng sở hữu, giành quyền kiểm soát doanh nghiệp lọt vào danh sách “Best Under a Billion” (BUB) năm 2013 của Forbes Asia. Nhờ quản lý phân cấp, tạo chính sách cơ chế phát triển, khuyến khích bằng đòn bẩy thu nhập, TTC thành công trong các thương vụ M&A Bourbon Tây Ninh (2010) và M&A Đường Biên Hòa (2011). Tuy nhiên tập đoàn từng bị tiếng xấu khi sở hữu cổ phần chéo, chằng chịt, giống một ma trận giữa các công ty thành viên. Ông Thành nghĩ khác: “Có thời gian báo chí viết tôi sở hữu chằng chịt. Đó là sự ngộ nhận, hiểu nhầm.” Không phải thương vụ nào họ cũng thành công khi vừa thoái vốn khỏi Đường La Ngà và Đường S33 sau thời gian không tìm được tiếng nói chung với ban điều hành.

Ngoài ông Thành, các thành viên khác của gia đình họ Đặng đều đóng vai trò quan trọng trong guồng máy kinh doanh của tập đoàn này: bà Ngọc, 54 tuổi, phó chủ tịch TTC; Đặng Hồng Anh, trưởng nam, 36 tuổi, chủ tịch hội đồng sáng lập Sacomreal và Đặng Huỳnh Ức My, 34 tuổi, từng là chủ tịch Thành Thành Công Tây Ninh. Với quy mô và bề dày kinh doanh gia đình họ Đặng là một trong “20 gia đình kinh doanh lớn nhất Việt Nam” do Forbes Việt Nam công bố vào tháng 2.2014. Điều khác biệt của gia đình này với nhiều gia đình kinh doanh khác là sự gắn kết chặt chẽ cả trong cuộc sống lẫn kinh doanh. Gia đình này vẫn sinh sống “tứ đại đồng đường” trong một biệt thự tại quận Tân Phú (TP.HCM). Bà Ngọc kể bữa trưa, trừ khi đi công tác xa hoặc phải tiếp đối tác quan trọng, ông Thành yêu cầu các thành viên ăn trưa cùng nhau, duy trì mối quan hệ và trao đổi công việc.

Gia đình họ đối diện với nhiều áp lực nặng nề năm 2012. Sau khi bị gạt ra khỏi Sacombank, chỉ còn ngồi ghế thành viên hội đồng quản trị danh nghĩa, cuối năm đó, ông Thành và hai con bất ngờ bị cơ quan điều tra tạm giữ. Việc điều tra này được cho là để làm sáng tỏ quá trình ông Thành điều hành hoạt động Sacombank; việc mua bán tài sản của ngân hàng; các khoản dư nợ của các công ty gia đình doanh nhân này có tham gia góp vốn. Họ được tự do sau 48 giờ nhưng nhiều ngày sau hợp tác với cơ quan chức năng làm sáng tỏ những vấn đề trên. Sự việc lắng xuống mà không có kết luận chính thức. Nhưng ban lãnh đạo Sacombank phát đi thông báo chuyển nhượng gần 80 triệu cổ phiếu Sacombank, giá trị gần 1.600 tỉ đồng từ gia đình cổ đông sáng lập nhằm “cấn trừ các khoản tín dụng, trái phiếu còn trong hạn của nhóm công ty liên quan.”

Đầu năm 2015 rộ tin đồn ông Thành tìm cách quay trở lại lĩnh vực ngân hàng. Trả lời về vấn đề này tại cuộc phỏng vấn tháng 3.2016, ông Thành nói ngắn gọn: “Thời điểm hiện tại, tôi chưa có kế hoạch!” Về cạnh tranh hội nhập sắp tới, ông nói: “Có quan điểm gia nhập TPP nền nông nghiệp Việt Nam sẽ gặp khó khăn. Quan điểm của tôi trước nay tới giờ không thay đổi, không có cạnh tranh không có phát triển.”