Nước Pháp xoay trục - ảnh 1

ườn ươm khởi nghiệp lớn nhất thế giới nằm trong ga tàu chở hàng cũ gần 100 năm tuổi, nơi 3.000 doanh nhân trẻ chạy nháo nhác trong 34 ngàn m2 như kiến đói. Hơn 30 công ty đầu tư mạo hiểm từ Accel Partners đến Index Ventures trả khoản phí thành viên 6.100 đô la Mỹ/ năm để có đặc quyền đầu tư tại chỗ; Facebook và Microsoft chạy chương trình thử nghiệm công ty họ có thể mua; Amazon và Google tập trung phát hiện tài năng.

 Đến đây, bạn sẽ thấy tác phẩm sắp đặt trị giá 20 triệu đô la Mỹ của Jeff Koons, các phòng họp hình khối lập phương lơ lửng và khu vực thư giãn tối đen, nơi những lập trình viên quá mệt mỏi tháo giày nghỉ ngơi. “Đôi khi mọi người ngủ ở đây,” Roxanne Varza, giám đốc điều hành vườn ươm đến từ California nói, rồi kéo tấm rèm cho thấy một cô gái trẻ đang ngủ.

Tuy nhiên, tính năng ấn tượng nhất là nền tảng bên dưới khu phức hợp này, có tên là Station F. Chữ F trong từ France, dự án đặt tại Paris, thủ đô của quốc gia được biết đến vì các cuộc đình công liên tục, 35 tiếng làm việc bắt buộc mỗi tuần và lao động đắt đỏ nhiều như người ta biết đến tháp Eiffel và món bánh táo tarte tatin. Tại Pháp, thuế thu nhập ở mức 42%, với luật lao động rối rắm tới mức chúng được in thành cuốn sách lớn màu đỏ gồm 3.000 trang gọi là Code du Travail. Trong những năm qua, ít có nền dân chủ phương Tây nào tỏ ra ít khích lệ với khởi nghiệp và tăng trưởng.
Station F, khai trương cách đây một năm, là phiên bản hiện đại của một tòa lâu đài, mang lại yếu tố mới mẻ. “Cách kinh điển nước Pháp phản ứng trước thay đổi trong ba hay bốn thập kỷ qua là tuyên bố chúng tôi sẽ chống lại thay đổi,” tổng thống Pháp Emmanuel Macron nói trong cuộc phỏng vấn độc quyền với Forbes. Thế giới để ý khi hồi năm ngoái khi Macron, ở tuổi 39, trở thành tổng thống trẻ nhất từng được bầu ở Pháp. Nhưng tuổi tác không quan trọng bằng nền tảng của ông: Trước khi làm chính trị, Macron làm chuyên gia ngân hàng đầu tư tại Rothschild và còn cố gắng khởi nghiệp về giáo dục. Các chính trị gia người Pháp, từ Chirac đến Hollande, đã nói rất nhiều về cải cách trong nhiều thập kỷ, chỉ để đầu hàng trước áp lực từ cán bộ hưu trí và các công đoàn thiển cận không thích thay đổi. Macron hiểu điều đó, và đặt cược toàn bộ nhiệm kỳ tổng thống của mình để thực hiện nó. “Có lẽ một vài người trong số họ sẽ muốn tổ chức đình công trong nhiều tuần hoặc tháng. Chúng tôi phải tự tổ chức,” tổng thống nói. “Nhưng tôi sẽ không từ bỏ hay nguôi đi tham vọng cải cách, vì không có lựa chọn nào khác.”
Sử dụng các mệnh lệnh thực thi, ông nhanh chóng thông qua một loạt các luật lao động mới, khiến việc tuyển dụng và sa thải dễ dàng hơn. Để xoa dịu tình hình, ông chi 18 tỉ đô la Mỹ cho tái đào tạo chuyên môn trong năm năm tới, bao gồm quyết định gây tranh cãi khi mở rộng bảo hiểm thất nghiệp cho lượng người làm tự do và chủ doanh nghiệp nhỏ ngày càng tăng ở Pháp. Ông cắt giảm thuế trên tài sản, lợi nhuận và bồi thường lao động, và “đơn giản hóa mọi thứ.”
Macron sẵn sàng đi xa đến thế nào? Ông tiết lộ với Forbes rằng năm tới ông dự định chấm dứt vĩnh viễn 30% “thuế thoái vốn” khét tiếng của Pháp đối với các doanh nhân cố gắng rút tiền ra khỏi Pháp — một cản trở to lớn đối với người nước ngoài cố gắng thành lập công ty ở Pháp và khuyến khích mạnh mẽ công dân Pháp thành lập công ty ở nơi khác. Khi làm như vậy, ông dịch chuyển theo hướng ngược lại với tổng thống Trump, người đã hân hoan đe dọa các công ty Mỹ muốn mở rộng ra nước ngoài và hứa trợ cấp cho những người ở lại.
Nước Pháp xoay trục - ảnh 2

“Mọi người được tự do đầu tư ở nơi họ muốn,” Macron nói. “Nếu bạn muốn kết hôn, bạn không nên giải thích với bạn đời của mình, ‘Nếu anh lấy em, anh sẽ không được tự do ly hôn.’ Tôi không chắc đó là cách tốt nhất để có được một người yêu mình. Do vậy tôi ủng hộ tự do kết hôn và tự do ly hôn.” Những chính sách khai sáng này đến đúng lúc. Về mặt nhân khẩu học, Pháp sẽ vượt qua Đức và trở thành quốc gia đông dân nhất châu Âu trong vòng thế hệ này, và là nền giáo dục được xếp hạng tốt nhất của châu lục, với một loạt các trường kỹ thuật danh tiếng. “Pháp có vị trí cực kỳ thuận lợi từ góc nhìn tăng trưởng,” Jonas Prising, CEO của ManpowerGroup, nói. Cùng lúc đó, cuộc cạnh tranh đang đi sai hướng: Khi vấp phải sự kiện Brexit, nước Anh tiếp tục làm hằn sâu thêm vết thương tự gây ra lớn nhất trong lịch sử kinh tế hiện đại. Bà Merkel vẫn đang bị liên minh yếu đuối của bà bó tay về chính sách. Và trong khi Trump tự đắc về nền kinh tế Mỹ hùng mạnh, chính sách bảo hộ thương mại của ông có nhiều điểm chung với Smoot và Hawley hơn là với Reagan và Clinton.
Chính sách của Macro (Macronomics) đã có ngay tác động. Ngay sau khi những cải cách lao động của ông được thông qua vào tháng giêng, người khổng lồ bán lẻ của Pháp Carrefour và nhà sản xuất ô tô Groupe PSA tuyên bố cắt giảm 4.600 việc làm. Tất nhiên, đình công xảy ra ngay sau đó. Nhưng trong cùng thời gian này, các nhà đầu tư nước ngoài công bố các khoản đầu tư mới lên đến 12,2 tỉ đô la Mỹ, các cố vấn kinh tế của Macron cho biết. Disney đang lên ngân sách 2,4 tỉ đô la Mỹ để mở rộng Disneyland Paris; SAP của Đức chi 2,4 tỉ đô la Mỹ vào các trung tâm R&D và các trung tâm tăng tốc khởi nghiệp; Facebook và Google đang lục tung thủ đô nước Pháp để tuyển 150 chuyên gia mới trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.
Môi trường khởi nghiệp ở đây cũng đang được cải thiện. Trong khi những bất trắc xung quanh Brexit làm suy yếu giới đầu tư mạo hiểm tại London, các quỹ của Pháp lần đầu tiên vượt trội nhất châu Âu trong năm ngoái, theo số liệu mới nhất từ công ty điều tra thị trường Dealroom. Vào tháng giêng, các công ty khởi nghiệp của Pháp chiếm số lượng đại diện nước ngoài lớn nhất tại Consumer Electronics Show ở Las Vegas, chỉ ít hơn sáu so với Mỹ.
Viễn cảnh vẫn là yếu tố quan trọng. Năm 2017, Pháp chỉ có ba công ty khởi nghiệp được định giá một tỉ đô la Mỹ, so với 22 kỳ lân của Anh và 105 của Mỹ. Văn hóa bài trừ kinh doanh kéo dài hàng thập kỷ không thể dập tắt ngay lập tức. Nhưng chất xúc tác cho thay đổi đã có ở đây. “Các nước chúng tôi cho là rất chậm phát triển hiện đang tiến nhanh gấp 10 lần chúng tôi,” theo lời John Chambers, cựu CEO của Cisco, người đã đầu tư 200 triệu đô la Mỹ vào các công ty khởi nghiệp của Pháp trước khi rời vai trò đó năm 2015. Ông nói thêm rằng Pháp giờ đây đã có “nhà lãnh đạo đúng đắn vào đúng thời điểm.” Nhà đầu tư Saul Klein ở London, người mới đầu tư vào công ty ra đời từ thành công của công ty khởi nghiệp Anh Deliveroo và hiện tiếp tục theo đuổi thị trường Pháp đang phát triển, lưu ý rằng ông có thể đi bộ tới ga tàu Eurostar chạy tới Paris: “Gần hơn Edinburgh hoặc Dublin hơn.”
Nước Pháp xoay trục - ảnh 3
Hơn nữa, không có trung tâm cho hoạt động kinh doanh. Paris cùng lắm chỉ có quận Sentier, khu thời trang, nơi các nhà bán lẻ suy yếu được thuê ngắn hạn. Các không gian nhỏ ọp ẹp có phong cách nhưng thiếu hòa hợp.
Vào khoảng thời gian này, Niel gặp Varza, thanh niên California điều hành chương trình khởi nghiệp Bizspark của Microsoft tại Pháp. Tháng 7.2013, ông gửi email với tiêu đề “Bonjour Roxanne,” đề nghị trả công hậu hĩnh nếu cô tìm ra không gian khởi nghiệp tốt nhất thế giới. Varza gửi hình ảnh và ghi chú qua email cho Niel, sau đó ông chuyển tiếp chúng cho kiến trúc sư Jean-Michel Wilmotte, với hướng dẫn nhằm tối ưu hóa các tính năng.
Niel là nhà đầu tư duy nhất. Ông chi hơn 300 triệu đô la Mỹ để xây dựng Station F và ba khu căn hộ gần đó, đủ chỗ cho 600 doanh nhân, và bỏ thêm “vài trăm triệu đô la” xây một khách sạn năm sao và một khách sạn giá rẻ bên cạnh. “Đó hoàn toàn là từ thiện,” ông nói khi đứng bên cạnh tác phẩm sặc sỡ của Koons được các doanh nhân tại đây đặt nickname là “phân kỳ lân.” “Đây là một món quà.”
Nước Pháp xoay trục - ảnh 4

Để được vào Station F, các công ty khởi nghiệp đăng ký một trong 32 chương trình theo chủ đề: Microsoft lấy mười công ty AI, Facebook lấy 15 công ty dữ liệu... “Họ có quyền tiếp cận một công ty khởi nghiệp, chúng tôi có quyền tiếp cận dữ liệu của họ,” theo Jean-Charles Samuelian, doanh nhân trong lĩnh vực bảo hiểm y tế kỹ thuật số, người đã biến chương trình của Facebook thành khoản vốn trị giá 28 triệu đô la Mỹ được công bố vào tháng tư. Đối với chương trình nội bộ của Station F, khoảng 4.000 công ty khởi nghiệp từ 50 quốc gia đăng ký năm ngoái; 200 công ty được nhận.
Trong tất cả các hoạt động này, các nhà đầu tư luôn có mặt, các nhà cung cấp dịch vụ cung cấp mọi thứ từ vận chuyển đến in 3D, và chính phủ Pháp thiết lập một điểm hỗ trợ, nơi các doanh nhân tránh được thủ tục rườm rà để lấy giấy phép kinh doanh và biểu thuế ở cùng một nơi. “Nó giống như nhà hàng tạt qua mua về của Mỹ,” Tony Fadell, lãnh đạo huyền thoại của Apple từng giúp phát minh ra iPod, cho biết. Fadell sau đó thành lập và bán (với giá 3,2 tỉ đô la Mỹ) công ty sản xuất máy điều nhiệt Nest và năm 2016 chuyển gia đình đến Paris. Ông là kiểu người nước ngoài hoàn toàn mới đóng đô tại Station F, đầu tư vào các công ty khởi nghiệp, không hề gặp trở ngại do không biết tiếng Pháp. Tương tự, Libin của Evernote đã quyết định đặt văn phòng chi nhánh châu Âu ở Station F: “Có điều gì đó trong văn hóa này sản sinh ra các cá nhân thực sự xuất chúng.”
Trong khi tiếng máy chụp hình và tiếng đám đông trò chuyện vang khắp Station F trong ngày khai trương, Emmanuel Macron, mặc bộ vest màu tối, hỏi Antoine Martin, một trong những doanh nhân mới và thành công nhất của Pháp, làm cách nào anh xây dựng được ứng dụng định vị Zenly mới được bán cho Snap với giá 213 triệu đô la Mỹ. Không hề dễ, Martin giải thích bằng tiếng Pháp: Đến một thời điểm, anh phải xoay trục toàn bộ công ty.
 “Xoay trục?” tổng thống ngắt lời.
Niel, đang đứng gần đó, nhanh nhẹn giải thích, vì “xoay trục” trong tiếng Pháp chỉ mang nghĩa là chuyển động vật lý, không phải thay đổi trong chiến lược kinh doanh. Nửa giờ sau, khi Macron đứng trước hàng trăm nhà sáng lập và kỹ sư phần mềm làm việc ở Station F, điện thoại của họ giơ cao, ông kể rằng ba năm trước ông từng hứa với vợ mình sẽ trở thành một doanh nhân. Nhưng mọi chuyện đã thay đổi.
“Hãy xoay trục mô hình kinh doanh,” ông nói, kéo theo tiếng cười và hò reo. Macron rõ ràng là một người học nhanh. Và ông thực sự biết cách xoay trục, nhờ đó ông có cơ hội làm những điều người tiền nhiệm không thể. Có bố mẹ đều là bác sĩ và là sản phẩm của các trường đại học đã sản sinh ra giới thượng lưu thống trị ở Pháp, ông có uy tín lâu năm mà Niel chưa bao giờ có. Bắt đầu sự nghiệp, ông làm trợ lý cho Paul Ricoeur, triết gia người Pháp có công trình cả đời là tìm ra sự cân bằng giữa các quan điểm cực đoan đối lập. Để ứng dụng kỹ năng đó, ông làm chuyên viên ngân hàng đầu tư cho Rothschild. Tại đây vào năm 34 tuổi, ông kiếm được hơn ba triệu đô la Mỹ nhờ tư vấn cho Nestlé, người khổng lồ hàng tiêu dùng  của Thuỵ Sĩ, trong thương vụ trị giá 11,8 tỉ đô la Mỹ mua lại mảng thực phẩm dinh dưỡng cho trẻ em của Pfizer, thậm chí còn đánh bật Danone của Pháp. Sau đó, ông gia nhập đội ngũ lãnh đạo của đảng Xã hội Pháp do François Hollande đứng đầu.
Ban đầu, ông là chánh văn phòng tại Điện Elysee, nhưng sau đó vào tháng 8.2014, ông được bổ nhiệm làm bộ trưởng Kinh tế, chịu trách nhiệm xúc tiến các phiên bản ban đầu của cuộc cải cách ông đang tiến hành. Trong thời gian làm các chức vụ ngắn hạn, ông bắt đầu phát triển ý tưởng về công ty khởi nghiệp giáo dục. “Tôi nghĩ rằng tôi hiểu khá rõ các doanh nhân và những người mạo hiểm,” tổng thống nói.
Macron tận dụng thời gian làm việc ngắn ngủi trong chính phủ một cách hiệu quả. “Ông hỏi thăm những nguyên nhân thung lũng Silicon thành công,” Chambers nói, nhớ lại bữa tối do ông tổ chức mời Macron và các công ty khởi nghiệp khác của Pháp ở Palo Alto. Họ nói về việc tại sao Route 128 của Boston bị mất danh hiệu trung tâm công nghệ vào tay vùng Vịnh. “Ông ấy học hỏi và tiếp thu.”
Macron thành lập đảng chính trị En Marche để giải quyết các “bế tắc” cản trở nước Pháp. Nền tảng trung lập của ông phá bỏ một phần tình trạng tê liệt chính trị của phe cánh tả, cho phép ông thúc đẩy cải cách thị trường lao động trong khi chuyển sang trợ cấp cho các doanh nghiệp yếu kém. Quan trọng là, do nhiệm kỳ của ông và phần lớn bộ máy lập pháp kéo dài đến năm 2022, ông có thể đưa ra quyết định lâu dài giống với kiểu của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Putin của Nga, nhưng với lý tưởng về dân chủ và thị trường tự do của một nhà tư bản phương Tây.
Đặc điểm thứ hai, được chú ý rộng rãi trong chuyến thăm gần đây tới Washington, mang lại cho ông mối quan hệ thân tình tự nhiên với tổng thống Trump. “Tôi hiểu kiểu người này rât dễ dàng,” Macron nói. “Khi bạn nhìn ông ta như người thương lượng thương vụ, như ông ấy vốn dĩ luôn là vậy, mọi thứ rất nhất quán. Đó là lý do tôi thích ông ấy .... Nền tảng kinh doanh giúp tôi rất nhiều ở chỗ đó.”
Nước Pháp xoay trục - ảnh 5

Nhưng nền tảng kinh doanh của họ cũng khá khác nhau. Công việc kinh doanh bất động sản của Trump luôn mang đặc tính tôi-thắng-anh-thua, trong khi chuyên gia ngân hàng đầu tư Macron cần thúc đẩy hợp tác. “Chúng tôi khác nhau về mặt triết lý và khái niệm liên quan đến toàn cầu hóa hiện nay,” Macron nói. Và ông lấy đó làm lợi thế của mình. Sau khi Trump quay lưng với năng lượng tái tạo vào năm ngoái, Macron công khai tuyên bố kêu gọi các doanh nhân và học giả trong lĩnh vực công nghệ xanh đến Pháp và nói chắc nịch, “Hãy làm cho hành tinh của chúng ta vĩ đại trở lại.” 2/3 trong số 1.822 giấy xin tài trợ theo sau đó đến từ Mỹ. “Nếu bạn ở một quốc gia có chiến lược về biến đổi khí hậu không rõ ràng, đó là vấn đề lớn đối với nhiều công ty khởi nghiệp,” Macron, người cũng rất sốt sắng thu hút các công ty tài chính của Anh, nói. Ở những khu vực này, Pháp dự định sẽ chơi thế chủ động.
Nếu Station F đại diện cho sự phục hưng của tinh thần kinh doanh ở Pháp, thì giờ ăn tối tại Station F đại diện cho những chướng ngại vật. Nơi này “đến bảy giờ tối là vắng vẻ,” Karen Ko, đến Paris để học M.B.A. và hiện giúp điều hành công ty khởi nghiệp phân tích dữ liệu cho các viện dưỡng lão tại vườn ươm khổng lồ của Niel, nói. “Đến tám giờ, nơi này như một thị trấn ma.” Trong khi đó, David Chermont của Inbound Capital tại Paris chắc chắn là cố vấn khởi nghiệp duy nhất nói điều này: “Mọi người nên dừng tô vẽ về các công ty khởi nghiệp. Thật sự rất vất vả. Bạn đi ngủ mà vẫn nghĩ đến công việc.”
Hãy hỏi bất cứ ai trong một công ty khởi nghiệp Pháp: tập quán văn hóa và chính quyền rất bảo thủ. Ban đầu, thật dễ dàng khi Anton Soulier thành lập Mission Food ở Paris vào năm ngoái. Nhưng sau đó hóa đơn được gửi đến. Công ty khởi nghiệp giao đồ ăn của anh phải trả gần 2.000 đô la Mỹ tiền thuế sử dụng lao động — dù anh chưa thuê nhân viên nào. “Điên rồ,” anh nói. Tại Pháp có một luật thuế bất thành văn và mỗi startup cần một luật sư giỏi với chi phí hơn 30.000 đô la Mỹ mỗi năm chỉ để lách các quy định vô cùng phức tạp. Đến khi các công ty non trẻ thuê nhân viên, chi phí tiền lương của mỗi nhân viên sẽ tăng gấp đôi do nhiều nghĩa vụ đóng góp. Và chúc may mắn khi phải giải mã các phiếu lương gồm 25 dòng liên quan tới khấu trừ và số liệu.
Tổng thống Macron nói rằng ông đang khắc phục điều đó. “Chúng tôi về cơ bản đang loại bỏ rất nhiều khoản thuế nhỏ mà các doanh nhân phải nộp,” ông nói. Nhưng một số doanh nhân hoài nghi rằng thay đổi diễn ra khi thời cơ đã đi qua. Những cải cách của Macron vẫn chưa có tác động đến Mission Food, Soulier nói và lưu ý rằng một số thay đổi về luật lao động từ năm 2002 đến bây giờ mới có hiệu lực, sau hơn 15 năm.
Chính quyền trước đây của Pháp cũng đã có tai tiếng là thiên vị các ngành lâu năm, như taxi, và phản đối các mô hình kinh doanh mới hơn như chia sẻ xe. “Tôi muốn đất nước này cởi mở trước những đột phá và mô hình mới,” Macron khẳng định và sau đó nói một cách lý tưởng rằng câu trả lời là thỏa hiệp. “Các công ty khởi nghiệp gây ra một số vấn đề cho các công ty lớn như EDF,” ông nói về công ty cung cấp thiết bị điện. “Nhưng chuyện đó với tôi không thành vấn đề. Và tôi nói với EDF rằng, “Các anh nên đầu tư vào công ty này. Có thể họ sẽ khiến các anh đảo lộn. Vì vậy, cách tốt nhất để tiếp tục là trở thành đối tác.’”
Một ý tưởng lọt tai, nhưng chính phủ khó mà chỉ đạo chiến lược của các công ty độc quyền cũ. “[Macron] chưa làm được điều ông ấy nói,” người hâm mộ Macron, Yan Hascoet, đồng sáng lập ra đối thủ của Uber là Chauffeur Privé, thất vọng nói. Công ty khởi nghiệp của ông mất gần 1/3  trong số 15.000 tài xế vào năm 2017 khi các nhà chức trách ban hành bài kiểm tra lý thuyết cực kỳ khó trong một động thái rõ ràng là để bảo vệ các tài xế taxi truyền thống, những người đã biểu tình làm tắc nghẽn Paris. “Ông ấy chủ đích không đề cập đến chủ đề này.”
Vấn đề lớn hơn của Macron là có được sự đồng tình từ chính phủ của ông — và các nhóm nhỏ bảo thủ ủng hộ cơ chế hiện tại như ngành taxi. Niel tính hoài nghi, người tuyên bố rằng ông không bỏ phiếu, ngay cả đối với Macron, tất nhiên nghĩ rằng cải cách thực sự đến từ các doanh nhân. Nhưng cải cách đòi hỏi sự ồn ào, và các doanh nhân Pháp thường không thích làm vậy. Tiền vẫn “được cho là tiêu cực ở đây,” theo lời Martin của Zenly, người nói rằng anh và đồng sáng lập đang ở “ngoài ánh sáng” sau khi bán lại cho Snap. Trong ba năm qua, Nicolas Steegmann bán công ty khởi nghiệp Stupeflix của mình cho GoPro; Pierre Valade bán Sunrise cho Microsoft; và Jean-Daniel Guyot bán Captain Train cho Trainline. Họ “đều không được công chúng biết đến,” Martin nói. Và “tất cả đều đã ký những thỏa thuận chín chữ số.”
Người nước ngoài thoải mái hơn với sự chú ý, và họ nhìn thấy sự tiến bộ. “Có một sự thoải mái nhất định ở đây,” Ko nói trong khi ngồi trên chiếc ghế đệm màu xanh nõn đặt giữa Station F. “Không hề giống phong cách Pháp. Bạn có thể đi lại xung quanh, bạn có thể bắt chuyện và giới thiệu về mình. Tôi thích điều đó vì nó khiến tôi cảm thấy như đang ở nhà.”
Thung lũng Silicon đã trở thành một lực lượng vì những người trưởng thành từ đó lại giúp mỗi thế hệ phát triển, Fadell nói. “Station F và Paris sẽ có được hiệu ứng nhân rộng tương tự.” Trong số các gương mặt cũ, những nhà sáng lập nổi tiếng từ Criteo (công ty công nghệ quảng cáo khổng lồ niêm yết năm 2013 và hiện trị giá 1,9 tỉ đô la Mỹ) và ứng dụng chia sẻ xe BlaBlaCar (vẫn thuộc tư nhân nhưng trị giá 1,4 tỉ đô la Mỹ) đã trở thành nhà đầu tư thiên thần cho thế hệ tiếp theo của các công ty khởi nghiệp ở Paris.
Còn nhiều hơn trước mắt: Ứng viên quốc tế muốn tham gia Station F cho rằng chi phí tại thung lũng Silicon, Donald Trump và Brexit là những lý do khiến họ đăng ký, và cả ba lý do đó hiện có vẻ đã được khắc phục. Pháp có thể sẽ lãng phí những cơ hội như vậy; đó là lý do Macron gấp rút hành động. “Thường thì các nhà lãnh đạo quyết định cải cách vào cuối nhiệm kỳ,” ông nói. Thay vào đó, ông sớm tung ra phần lớn sáng kiến quan trọng của mình. “Việc hôm nay chớ để ngày mai,” ông nói. “Muộn tức là quá muộn rồi.”
Nước Pháp xoay trục - ảnh 6