Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 1

hóm cổ phiếu hàng đầu đã tăng vọt trong năm qua và ít ai vui hơn ông Nguyễn Duy Hưng, doanh nhân 56 tuổi, chủ tịch hội đồng quản trị “bộ đôi” công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn (SSI) và công ty cổ phần tập đoàn PAN. Với tỉ lệ 48%, mức tăng trưởng tốt nhất khu vực châu Á, năm 2017 chỉ số VN Index vươn lên đạt mức cao nhất kể từ cuộc khủng hoảng năm 2008. Giá trị giao dịch toàn thị trường đạt trung bình 220 triệu đô la Mỹ mỗi phiên, tăng 50% và SSI, nhà quán quân dẫn đầu thị phần môi giới tại cả HSX, HNX và UpCOM được hưởng lợi nhất từ các giao dịch sôi động trên thị trường.

 Công ty thông báo lợi nhuận sau thuế đạt 1.161 tỉ đồng, con số cao nhất từ trước tới nay, cũng là con số cao nhất một công ty chứng khoán đã từng đạt được. Riêng quý đầu năm 2018, thị phần môi giới cổ phiếu và chứng chỉ quỹ của SSI tại sở Giao dịch chứng khoán TP.HCM (HSX) tăng lên mức 18,98%, một kỷ lục khác. Khoảng cách gần 7% giữa SSI và công ty Chứng khoán TP.HCM (HSC), đối thủ đứng thứ thứ hai cũng là mức chênh lệch lớn nhất giữa hai vị trí dẫn đầu từ trước tới nay.

Ba ngành đóng góp nhiều, tạo đà đi lên của thị trường chứng khoán năm qua lần lượt là hàng tiêu dùng, tài chính và bất động sản. Nếu như SSI, cổ phiếu hàng đầu ngành tài chính, có mức tăng 140% kể từ đầu năm 2017, vượt trội so với con số tăng trưởng 80% của VN Index khi lập đỉnh mới 1.207 điểm thì cổ phiếu PAN cũng tỏ ra không thua kém khi tăng giá gấp đôi, phá đỉnh cũ cách đây 10 năm. Khi thị trường điều chỉnh, VN Index giảm xuống mức 985 điểm nếu SSI “nhạy cảm” với diễn biến thị trường suy giảm 30%, PAN giảm chưa tới 10%. Công ty nông nghiệp năm năm tuổi công bố lợi nhuận sau thuế đạt 372 tỉ đồng, cao nhất kể từ ngày thành lập. Các miếng ghép của tập đoàn nông nghiệp giàu tham vọng này được bổ sung thêm Fimex, nhà xuất khẩu tôm lớn thứ ba tại Việt Nam.
“Mỗi quốc gia phát triển thì có một số ngành nghề phát triển. Trong những ngành nghề đó sẽ có một số doanh nghiệp phát triển cho dù nền kinh tế đi lên hay xuống,” nhà lãnh đạo duy nhất ngồi ở hai công ty niêm yết cùng lọt vào danh sách 50 công ty niêm yết tốt nhất năm 2018 của Forbes Việt Nam nói, vẻ tự tin, đầy kinh nghiệm của một người quen quản lý tài chính. Ông Hưng đang đứng trước hai thử thách, một mặt, tiếp tục duy trì vị thế dẫn đầu của SSI ở thị trường vốn, một mặt, đưa Pan Group mở rộng phát triển trở thành doanh nghiệp có doanh thu và vốn hóa một tỉ đô la Mỹ.
 SSI và PAN là các tên tuổi quen thuộc trong danh sách 50 công ty niêm yết tốt nhất của Forbes Việt Nam khi PAN bốn lần xuất hiện, còn SSI có mặt năm năm liên tiếp. Nếu Pan Group, tên gọi cũ là Pan Pacific là công ty đưa ông Nguyễn Duy Hưng bước chân vào thương trường vào đầu thập niên 1990, giai đoạn Việt Nam bắt đầu mở cửa thì SSI là công ty tạo dựng uy tín và danh tiếng cho doanh nhân quê Khánh Hòa trong giai đoạn kinh tế Việt Nam bắt đầu khởi sắc.
Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 2

Khởi nghiệp với lĩnh vực tư vấn, môi giới dự án và sau này là vệ sinh công nghiệp, nhận ra cơ hội lớn khi thị trường vốn Việt Nam bắt đầu hình thành, ông Hưng lập ra SSI năm 1999, vốn điều lệ sáu tỉ đồng, nhỏ nhất trong nhóm ba công ty chứng khoán thành lập đầu tiên. Tuy thiếu sự hỗ trợ từ các định chế tài chính nhà nước sau 19 năm vốn điều lệ của công ty chứng khoán tư nhân đầu tiên này đã tăng 833 lần. Ông Hưng chứng tỏ mình là người có tầm nhìn, chớp thời cơ vàng đưa SSI sáu lần tăng vốn giai đoạn 2005 – 2007, dẫn đầu thị trường về tiềm lực tài chính.
Giờ đây các nhà đầu tư có thể gọi SSI theo nhiều cách: “quán quân môi giới,” “công ty chứng khoán lớn nhất thị trường,” danh xưng nào cũng thuyết phục khi SSI dẫn đầu thị trường ở rất nhiều tiêu chí. Với gần 900 nhân viên, có vốn điều lệ trên 5.000 tỉ đồng, vốn chủ sở hữu hơn 9.000 tỉ đồng, chưa kể công ty quản lý quỹ SSIAM, SSI quản lý tổng tài sản 18 ngàn tỉ đồng, quy mô tương đương một ngân hàng thương mại cổ phần hạng trung. Cuối năm 2017, SSI thông báo đạt gần 2.900 tỉ đồng doanh thu, 1.161 tỉ đồng lợi nhuận sau thuế, gần gấp đôi công ty Chứng khoán Bản Việt, công ty đang xếp hạng ba, kiểm soát 8,75% thị phần môi giới tại HSX. Thị trường bùng nổ năm qua giúp SSI ghi nhận mức tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận trên 30%.
Quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán Việt Nam đạt hơn 153 tỉ đô la Mỹ, tương đương 70% GDP vào cuối năm 2017. Nét nổi bật của thị trường là làn sóng các công ty tỉ đô xuất hiện trên sàn chứng khoán. Và SSI góp một phần trong dòng chảy vốn, các giao dịch hàng trăm triệu đô la Mỹ tạo ra làn sóng này. Họ là nhà tư vấn bán 418 triệu cổ phần của Vincom Retail, giá trị 472 triệu đô la Mỹ, công ty hiện có vốn hóa 4 tỉ đô la Mỹ của tỉ phú Phạm Nhật Vượng. SSI cũng là nhà tư vấn chào bán thứ cấp lô cổ phiếu trị giá 300 triệu đô la Mỹ của HDBank, ngân hàng tư nhân có giá trị thị trường 1,8 tỉ đô la Mỹ của nữ tỉ phú tự thân Nguyễn Thị Phương Thảo. Họ tư vấn cho Hòa Phát, tập đoàn thép của tỉ phú Trần Đình Long huy động 230 triệu đô la Mỹ triển khai xây dựng dự án Hòa Phát – Dung Quất. Uy tín của SSI với khối doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được củng cố khi trở thành nhà tư vấn cho SCIC thoái 48 triệu cổ phần Vinamilk, giá trị thương vụ đạt gần 400 triệu đô la Mỹ hay tư vấn bán cổ phiếu quỹ trị giá 50 triệu đô la Mỹ của tập đoàn Xăng dầu Petrolimex…
“Có những chiếc xe di chuyển chắc chắn nhìn biết ngay là sẽ tới đích,” chủ tịch kiêm CEO của SSI nói ví von. “Chiếc xe chắc chắn” là cụm từ thường được doanh nhân này miêu tả về SSI. Cùng với HSC, công ty Chứng khoán Bản Việt, SSI đang nắm gần 40% thị phần môi giới tại HSX. Ba tên tuổi lớn nhất cạnh tranh so kè nhau trong các mảng dịch vụ chứng khoán, tư vấn và đầu tư trong suốt năm năm qua.
Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 3

Trong cuộc đua tam mã, SSI có ưu thế về năng lực tài chính khi sở hữu SSIAM, công ty quản lý tài sản. Được thành lập từ năm 2007, xét về quy mô, SSIAM là một trong vài nhà quản lý quỹ nội địa thành công nhất. Quý 4.2017, SSIAM đưa chứng chỉ quỹ chỉ số ETF SSIAM VNX50 niêm yết trên HSX, mã quỹ FUESSV50. Công ty con của SSI đang quản lý tổng tài sản hơn 6.000 tỉ đồng qua hình thức quỹ mở hoặc quỹ thành viên. “Để tránh xung đột lợi ích, năm 2017 SSI đã chuyển phần tự doanh cho công ty chứng khoán,” ông Hưng cho biết.
Sau 17 năm hoạt động, chứng khoán Việt Nam có thêm sản phẩm mới là chứng khoán phái sinh. Vị cử nhân luật ham thích kinh doanh tỏ ra nhạy bén với các sản phẩm tài chính bậc cao. SSI là một trong bảy công ty môi giới đầu tiên tham gia sân chơi mới. Sau ba tháng SSI chiếm hơn 28% thị phần môi giới, dẫn đầu thị trường phái sinh. “Nếu sớm thỏa mãn với những gì mình đang có thì mình sẽ chỉ đứng yên tại chỗ,” ông nói.
Dù thị trường có lúc thịnh lúc suy, nhưng SSI duy trì phong độ ổn định trong suốt 10 năm qua. Giai đoạn 2009 – 2010, chứng khoán Thăng Long gia tăng thị phần mau chóng bằng cách cung cấp đòn bẩy tài chính rất cao cho khối nhà đầu tư cá nhân. SSI mất ngôi vị số 1 nhưng ông Hưng không bị cuốn vào cuộc chơi của đối thủ giàu tham vọng do lường trước các rủi ro song hành. Bản lĩnh này giúp SSI đứng ngoài cuộc khủng khoảng “cháy margin” , thị trường đi xuống khiến nhà đầu tư chứng khoán sử dụng đòn bẩy tài chính thua lỗ nặng, công ty chứng khoán cung cấp đòn bẩy không thể thu hồi vốn vay, đẩy lãnh đạo nhiều công ty chứng khoán vướng vòng lao lý. Bảo toàn nguồn lực, SSI giành lại ngôi vị quán quân môi giới vào cuối năm 2011. Ông Hưng ví: “Nhìn dòng xe chạy trên đường, thấy có những người lái xe rất chắc, biết rằng họ sẽ tới đích. Có những xe khác thấy rồ ga, vượt ẩu có thể đến đích rất nhanh nhưng cũng có thể gây tai nạn. Lái xe thế nào là phong cách của mỗi người nhưng luôn luôn phải tuân thủ luật pháp.”
Năm 2012, SSI từng mất ngôi vị dẫn đầu vào tay HSC, công ty Dragon Capital sở hữu 30% vốn. Với ưu điểm quản lý rủi ro tốt và xây dựng hệ thống giao dịch hiện đại, HSC dẫn đầu thị trường bằng cách mở rộng mạng lưới khối khách hàng cá nhân. Đầu năm 2014 SSI mới lấy lại vị trí dẫn đầu bằng chính sở trường của chính đối thủ cạnh tranh: gia tăng khách hàng cá nhân.
Nhưng công ty chứng khoán quy mô nhất thị trường không phải là nhà vô địch trên mọi phương diện, đặc biệt sự hiệu quả. Chỉ số lợi nhuận sau thuế/đầu nhân viên của SSI năm qua đạt 1,3 tỉ đồng/người, cao hơn HCM (800 triệu đồng/người) nhưng thua sút Bản Việt (ba tỉ đồng). Tỉ suất lợi nhuận/vốn chủ sở hữu (ROE) của SSI giai đoạn 2013 – 2017 đạt 11,8%, thấp hơn HSC (14,54%) và Bản Việt (25,6%).
“Năm nay chắc chắn lợi nhuận sau thuế của Bản Việt sẽ đạt trên 1.000 tỉ đồng,” ông Tô Hải, CEO của Bản Việt khẳng định trong đại hội cổ đông năm 2018. Năm 2018, SSI đặt mục tiêu 1.615 tỉ đồng, tăng 15% nhưng các công ty cùng ngành đang thu hẹp khoảng cách. Ba năm gần nhất tỉ lệ tăng trưởng lợi nhuận của SSI lần lượt đạt 13%, 4,2% và 32%. Ở Bản Việt, các tỉ lệ tương ứng lần lượt 63%, 41% và 111%. 
Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 4

Khoảng cách giữa các nhóm dẫn đầu đang gần lại. Sở hữu danh mục đầu tư lớn nhưng năm qua SSI gần như là quan sát viên trong các đợt sóng lớn của nhóm cổ phiếu ngành hàng tiêu dùng, ngân hàng và bán lẻ diễn ra ở Masan Group, VPBank, Vietcombank, PNJ... Khẩu vị đầu tư của SSI khá an toàn khi danh mục chứng khoán sẵn sàng để bán nắm giữ nhiều hàng hóa cơ bản: Hòa Phát, FPT, Petrolimex, PVTran (bốn công ty có trong danh sách), Vinaconex, Dabaco... Danh mục đầu tư dài hạn của SSI tập trung vào nhiều lĩnh vực duy trì dòng tiền ổn định: logistics (Transimex, cảng Container Việt Nam, công ty Phục vụ mặt đất Sài Gòn, Vận tải Xếp dỡ Hải An) hay dược phẩm (OPC, CVI)… SSI chậm chân hay quá cầu toàn? “Ngành ngân hàng năm nay có thể tốt nhưng năm sau có thể xấu ngay. Tôi có thể tận dụng cơ hội để kiếm lời nhưng xả ra thì khách hàng của mình hứng lấy. Mình không làm vậy được,” ông Hưng phát biểu có vẻ trách nhiệm và tỏ ra nhạy bén khi đã rót vốn vào startup hiện không còn vô danh: ConCung, Got It!...
Vị nhạc trưởng của SSI đã chứng kiến hai cuộc khủng hoảng. Lần đầu tiên, khi qua xứ Chùa Vàng tìm hiểu cách thức vận hành của thị trường chứng khoán, ông ở tâm chấn của thị trường tài chính Thái Lan chao đảo trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997. 10 năm sau đó, tại quê nhà, chủ tịch SSI chứng kiến dư chấn của cuộc khủng hoảng tài chính 2008 khiến chỉ số VN Index rơi tự do xuống đáy 234 điểm, thổi bay những thành quả của tăng trưởng trước đó vài năm.
Đi lại thoăn thoắt, ánh mắt sắc sảo, ông chủ SSI có khả năng ứng biến vô cùng linh hoạt, hay cười trong khi nói chuyện nhưng có thói quen kiểm soát, dẫn dắt người đối diện trong các vấn đề thảo luận. Trả lời phỏng vấn Forbes Việt Nam lần đầu vào năm 2014, lý giải việc trở lại làm chủ tịch Pan Group, ông nói: “Nhìn đi nhìn lại những gì Việt Nam có thế mạnh? SSI đã từng đầu tư vào thủy hải sản, cao su, mía đường… nhưng đều chưa thực sự đi vào thị trường 90 triệu dân. PAN huy động vốn để đầu tư vào nông nghiệp.” Sau bốn năm, vẻ bề ngoài người đứng đầu không thay đổi nhiều, song Pan Group có nhiều đổi thay.
“Cái khó nhất của 5 năm qua là tiến từ số 0 lên số 1. Năm năm trước mình chưa có gì, bây giờ mình đã có những ‘nét vẽ’ ban đầu. Bản thân mỗi công ty của PAN cũng có một chiến lược đi vào những ngành mũi nhọn có nhu cầu lớn,” ông nói. Theo ông Hưng, Pan Group đã huy động khoảng 100 triệu đô la Mỹ hình thành nên “những nét vẽ đầu tiên” của mô hình “Nông trại – Thực phẩm – Gia đình.” (Farm – Food - Family). Doanh nhân từng làm “cò” môi giới dự án, tích lũy vốn lập công ty môi giới chứng khoán khẳng định: “Huy động vốn không khó, vấn đề là tiêu tiền.”
Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 5

Xuất phát từ nhu cầu thật của xã hội và các điểm yếu tồn tại nhiều năm qua, ngành nông nghiệp Việt Nam gần đây nhận được sự quan tâm đầu tư của khối tư nhân: Vingroup, Thaco, Hòa Phát, Pan Group, Him Lam, Hoàng Anh Gia Lai, TH… theo nhiều cách đi khác nhau. Ở trong cuộc, ông Hưng chia sẻ đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp gặp rất nhiều thách thức. Chẳng hạn nếu phát triển bất động sản chỉ sau một thời gian có thể biến một khu đất trống thành tòa chung cư vì sẵn có mô hình, công nghệ, thì trái lại nông nghiệp tỉ suất lợi nhuận thấp, đòi hỏi đường dài.
Chủ tịch Pan Group lý giải việc công ty không tích tụ ruộng đất, không có công nhân nông nghiệp mà hướng đến hạ nguồn tìm đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp. “PAN xới lên câu chuyện rằng không thể cạnh tranh với những gì đang có mà phải bằng sản phẩm có chất lượng,” doanh nhân này nói. Vậy Pan Group đang phát triển như thế nào?
Mảng kinh doanh thực phẩm, Pan Food có các hạt nhân là các doanh nghiệp cổ phần hóa: Aquatex Bến Tre – công ty xuất khẩu nghêu; Lafoco – nhà xuất khẩu hạt điều có thâm niên; Bibica -  thương hiệu bánh kẹo hàng đầu Việt Nam; Fimex, công ty xuất khẩu tôm… Từ mô hình nhà máy của Bibica, Pan đã cũng khởi công xây dựng nhà máy Pan Food Manufactory tại Long An theo mô hình nhà máy của Bibica, một phần phục vụ cho nhu cầu nội bộ, sản xuất dòng sản phẩm Pand Food, một phần gia công các sản phẩm đóng gói bên ngoài.
Mảng trang trại, Pan Farm, với hạt nhân là Vinaseed, công ty Giống cây trồng Trung ương, doanh nghiệp  giống quy mô lớn nhất ở Việt Nam, sở hữu các giống lúa thuần, lúa lai và giống ngô. Sau khi sáp nhập với công ty Giống cây trồng Miền Nam, công ty cung cấp từ hạt giống đến các sản phẩm như gạo, dưa lưới, rau củ quả... Pan Farm cũng sở hữu công ty nông nghiệp công nghệ cao, Pan SaladBowl trồng hoa xuất khẩu đi Nhật Bản. “Từ chỗ không có gì đến ngày hôm nay nói bất cứ cái gì trong ngành nông nghiệp đều không thể không nhắc đến Pan Group. Giống: có. Xuất khẩu tôm, cá, nghêu: có! Lúa gạo: có! Chế biến: có! Nông nghiệp công nghệ cao: cũng có!” ông Hưng nói.
Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 6

Một trong các thương vụ M&A tốn nhiều giấy mực của báo chí là việc Pan Group vượt qua Lotte kiểm soát Bibica. Ông Trương Phú Chiến, CEO Bibica kể tập đoàn Lotte với hoạt động kinh doanh cốt lõi là bánh kẹo trước khi rót vốn vào Bibica đã đầu tư ở nhiều quốc gia theo cách cùng với thời gian nâng dần ảnh hưởng và kiểm soát đối tác. Từ tỉ lệ kiểm soát 35% ban đầu Lotte đã nâng dần tỉ lệ sở hữu lên 44% trở thành cổ đông lớn nhất. Vào năm 2013, tập đoàn Hàn Quốc kiến nghị đổi tên công ty thành Lotte – Bibica kèm nhiều yêu sách trong kinh doanh dần khiến đối tác Việt Nam phụ thuộc. “May mắn thương hiệu Bibica còn giữ được vì có các nhà đầu tư tài chính hiểu giá trị thương hiệu,” ông Chiến nói.
“Chúng tôi củng cố các doanh nghiệp hàng đầu, tập trung giải quyết vấn đề họ đang vướng mắc,” ông Hưng chia sẻ. Từ vai trò của nhà đầu tư tài chính, không những không thoái vốn, SSI và sau đó là Pan Group đã nâng dần tỉ lệ sở hữu cổ phần trở thành lá phiếu biểu quyết ngang bằng với tập đoàn Hàn Quốc. Giữa năm 2017, Bibica chính thức trở thành công ty con của Pan Group khi tập đoàn sở hữu trên 50% cổ phần. Ông Hưng vén tấm màn bí mật: “Trong thương trường mỗi người thực hiện mục tiêu của mình, nhưng những người có mục tiêu trái ngược nhau không phải là kẻ thù, vẫn có thể là bạn bè. Tôi nói với Lotte rằng, ông có mục tiêu của ông, tôi có mục tiêu của tôi, tìm một giải pháp dung hòa cả hai cùng vui, không được lừa dối nhau.”
Để đi nhanh hãy đi một mình, để đi xa hãy đi cùng nhau. Ông Hưng tỏ ra hiểu điều này khi nói chia sẻ giấc mơ chung về tập đoàn nông nghiệp hàng đầu với lãnh đạo các công ty M&A, trong đó trách nhiệm và lợi ích kinh tế song hành. Thậm chí với nông dân, doanh nhân có khả năng tập hợp đội ngũ này cho rằng mối quan hệ vẫn phải là hai bên cùng thắng: “Về quan hệ sở hữu mình là chủ doanh nghiệp nhưng trong công việc thì phải là đối tác.” Pan Group cho rằng hợp tác với nông dân sẽ là mô hình phát triển bền vững.
Nhưng cũng xuất hiện các nghi ngờ mô hình tập đoàn nông nghiệp của doanh nhân này khó phát huy hiệu quả khi các mắt xích rời rạc, ít bổ sung cho nhau. Thậm chí có ý kiến cho rằng Pan Group là chiếc đuôi dài của SSI, giải quyết các khoản đầu tư cổ phiếu khi quỹ SSIAM đến hạn thoái vốn. Ông Hoàng Hiếu Tri, giám đốc đầu tư của công ty chứng khoán SHS nhận định Pan Group vạch ra mục tiêu doanh thu và vốn hóa đạt một tỉ đô la Mỹ vào năm 2022 nhưng thiếu các dự báo, phân tích về từng thị trường trong mỗi mảng kinh doanh.
Tuy vậy ông Hưng cho rằng, Pan Group mới đang ở những “nét vẽ đầu tiên”: “Các ngành nghề khác vài tháng nhìn thấy kết quả ngay nhưng nông nghiệp mất nhiều thời gian. Một, hai năm có thể lại phải điều chỉnh mô hình, mà điều chỉnh một sản phẩm tự nhiên cần có thời gian.”

Khi nhà tài chính đầu tư nông nghiệp - ảnh 7