Ở tuổi 90, John Gokongwei Jr. đang vạch lối cho gia tộc kinh doanh của ông tiếp bước.
John Gokongwei Jr.: Sức già bền bỉ - ảnh 1

Vẫn nhìn về tương lai: “Chúng ta không thể dựa vào những gì đang có.”

Mỗi chiều chủ nhật, sáu người con lớn và đôi khi là cả 12 người cháu của John Gokongwei Jr. tụ tập tại ngôi nhà của ông ở Pasig, thuộc Metro Manila, để ăn trưa và tsismis (trò chuyện). Sau bữa ăn, có khi ông rút lui và gọi người con trai duy nhất của ông, Lance, vào để bàn chuyện riêng về việc làm ăn của gia đình. JG Summit được ông thành lập năm 1957 và hiện là doanh nghiệp gia đình lớn thứ hai Philippines, với thị giá 13,2 tỉ đô la Mỹ.

Những cuộc đối thoại này đều riêng tư và ngắn gọn. John Gokongwei đã nghỉ hưu 15 năm trước, trở thành chủ tịch danh dự và em trai James L. Go nắm quyền thay thế. Nhưng cũng như lần đầu ông “nghỉ hưu” mười năm trước đó nữa, khi ở tuổi 65, John không thể thật sự rời vị trí lèo lái con tàu.

Giờ đây, ở tuổi 90, ông lại đang nghỉ hưu lần nữa, và lần này có thể ông nghỉ hưu thật. Còn James, ở tuổi 77, cũng đang dần rút lui và chuẩn bị giai đoạn 3 năm để Lance nắm chức chủ tịch và CEO. Những cổ phiếu kiểm soát trong Summit đã và đang được chuyển cho thế hệ thứ hai.

Con cái của John đã nắm những vị trí cấp cao trong một thời gian: Lance điều hành hãng hàng không Cebu Air và doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm và đồ uống Universal Robina của Summit, nơi cô em út Marcia là giám đốc. Con con cả Robina Gokongwei-Pe điều hành Robinsons Retail Holdings, hãng bán lẻ lớn thứ hai Philippines. Hai chị em song sinh của cô là Faith và Hope đều nắm vai trò quản lý ở đó. Người con gái thứ hai Lisa Gokongwei-Cheng  phụ trách hãng xuất bản Summit Media (trong số 13 đầu tạp chí của họ có Forbes Philippines.)

Những lĩnh vực kinh doanh khác của JG Summit bao gồm phát triển địa ốc, ngân hàng và hóa dầu (đều thuộc sở hữu tư nhân, đạt doanh thu gần 415 triệu đô la Mỹ vào năm 2015) do những thành viên khác trong gia đình điều hành. Sát cánh bên họ là những chuyên gia không đến dự những bữa trưa chủ nhật cùng Gokongwei, nhưng có mặt tại các cuộc họp cùng James, Lance, Lisa và Robina vào các chiều thứ sáu. Đến tháng 10.2016, John Gokongwei vẫn tham gia những cuộc họp của ban lãnh đạo, nhưng sau một đợt ốm, ông không đến văn phòng nữa. “Ông ấy không đến văn phòng nhưng có mặt tại văn phòng,” Robina nói. “Mọi người vẫn rất cảm nhận được điều đó.”

Thay vào đó, John thường ở nhà cùng người vợ mà ông đã cưới 58 năm trước, khi còn làm giao dịch nhập khẩu ở quê nhà Cebu trước khi thành lập JG Summit. Cha của Elizabeth Yu là chủ một cửa hàng bán máy móc, dụng cụ ở đó. “Khi tôi nhìn thấy vợ mình lần đầu, bà ấy mới 17 tuổi còn tôi khoảng 23, 24,” Gokongwei kể lại. “Tôi về khoe với mẹ là đã tìm được ý trung nhân, rồi theo đuổi bà ấy suốt bốn năm trời. Làm kinh doanh còn dễ hơn là ‘cua’ bà ấy.”

Những ngày này, bà rất lo lắng cho chồng. Ông Gokongwei vẫn nhét đầy đậu phộng (món ăn vặt ưa thích của ông) trong túi quần, và thường vứt vỏ khắp nơi. Elizabeth chấp nhận điều này để ông không ăn những món khoái khẩu của ông là heo quay và kem.

Quả thực, với ‘trưởng lão’ của JG Summit, nghỉ hưu vẫn là chuyện phản tự nhiên. Tháng 6 vừa qua, ông vẫn đứng cạnh con trai và em trai trong cuộc họp cổ đông thường niên khi họ chủ trì sự kiện. “Tôi thử đặt mình vào vị trí anh ấy thì tôi sẽ làm điều tương tự,” James nói. “Ông ấy là người xây dựng nên công ty, biến nó thành mối bận tâm của cả cuộc đời. Thế nên mình sinh, dưỡng, nuôi nấng thứ mình tạo thành, vượt qua bao chìm nổi. Và giờ già rồi, phải tách rời thứ đã gắn bó với mình cả đời là rất khó.”

Huyền thoại của JG Summit rất nổi tiếng trong số 35 ngàn nhân viên hãng. Gokongwei là anh cả trong gia đình 6 anh chị em gốc Hoa ở Cebu, lớn lên trong sung túc vì cha ông là chủ chuỗi rạp chiếu phim. Ông thường kể lại mình có tài xế riêng chở đi đây đó và sống trong “ngôi nhà to.” Cuộc sống thay đổi bất ngờ khi ông 13 tuổi, cha ông qua đời vì sốt thương hàn. Gia đình ông khi đó mới biết phần lớn việc làm ăn của họ được xây dựng trên các khoản nợ. Những rạp phim, xe hơi và ngôi nhà lớn đều bị ngân hàng tịch thu.

Nhưng ông cố Pedro Gotiaoco của ông đã tạo dựng Gotiaoco Hermanos, công ty nông sản có tiếng ở Cebu. “Chúng tôi gần như không còn gì, ngoại trừ cái tên đẹp,” Gokongwei nói. Thế rồi ở tuổi 15, ông phải nghỉ học để đi làm và bán xà phòng và bánh xe ở chợ.

Rồi người Nhật đến chiếm đóng vào năm 1942. Gokongwei đạp xe mua bán hàng hóa qua những trạm kiểm soát khắp thị trấn. Ông nhớ lại mình phải cúi đầu chào lính Nhật. “Đó là một phần của văn hóa, nên bạn chẳng việc gì phải phàn nàn,” ông nói. “Khi đó họ là phe thắng cuộc.”

Đến năm 1944, ông bắt đầu mở rộng danh mục hàng hóa và dùng thuyền gỗ chở hàng đi giao dịch ở Manila, giúp lấy lại thêm nhiều di sản của ông cố. Khi Mỹ giành lại quyền kiểm soát Philippines, ông đã dành dụm đủ để đến Mỹ mua hàng hóa dùng rồi như giày, quần áo, báo chí và bất cứ thứ gì dùng rồi để bán tại cửa hàng mặt tiền nhỏ ông thuê ở Cebu.

Năm 1957, việc kinh doanh của ông đi xuống do chính sách quản lý nhập khẩu thay đổi, khiến việc xin giấy phép trở nên khó khăn. Ông quyết định đóng cửa hàng để chuyển sang sản xuất bột ngô, lĩnh vực mà một doanh nghiệp khác có từ sớm ở Cebu cũng đang ăn nên làm ra. “Tôi nói rằng ‘nếu họ có thể kiếm được nhiều tiền, thì tôi cũng có thể.’” Ông tuyển nhân viên, và bắt đầu thành lập Universal Robina.

Ông kể lại trong vòng sáu tháng đã tìm được cách giảm giá bột ngô xuống còn 50%. “Lucio Tan đã phải bán lò xay bột ngô của ông ấy cho chúng tôi,” Gokongwei nói về đối thủ lớn của ông. “Họ phải đóng cửa.” (Tan về sau thành lập tập đoàn đa ngành của riêng mình, LT Group, có giá trị thị trường 4 tỉ đô la Mỹ và không liên quan đến bột ngô.)

Trong thời gian đó, Gokongwei khuyên cậu em trai James kém ông 13 tuổi và học hành sáng dạ đến Mỹ học và ông sẽ lo mọi chi phí. James được nhận vào học trường MIT và lấy bằng ngành kỹ thuật hóa. Ông quay về Philippines để làm việc cùng anh trai trong văn phòng chật chội của họ.

Họ cùng nhau mở rộng vào những lĩnh vực kinh doanh mới khi ông Gokongwei lớn tuổi và giàu trực giác hơn nhìn thấy cơ hội còn James phụ trách tình hình thu chi, công tác nghiên cứu & phát triển và quản lý chất lượng. Đến tận bây giờ, James vẫn chất đầy mì ăn liền, bánh và đồ ăn vặt trong văn phòng để đích thân kiểm tra phát hiện nếu món nào “có mùi không ngon.”

Khi doanh nghiệp phình to cả về kích cỡ lẫn quy mô, hai anh em thấy cách làm của họ hỗ trợ nhau và đem lại nhiều lợi nhuận. JG Summit đạt giá trị 135 triệu đô la Mỹ vào năm 1993 khi niêm yết trên sàn Giao dịch Chứng khoán Philippines, rồi 1,8 tỉ đô la Mỹ vào thời điểm kỷ niệm 50 năm vào năm 2007.

Nhưng thương mại ở Philippines hiếm khi không đi kèm những phức tạp trong nước. Tuy văn phòng của Gokongwei ở tòa nhà Robinson Equitable tại quận Ortigas của Pasig treo nhiều bức ảnh chụp ông với những nhân vật như cựu tổng thống Benigno Aquino III và Imelda Marcos, Gokongwei nói ông tránh xa chính trị. Dẫu vậy, năm 1999, tổng thống Joseph “Erap” Estrada đã đâm đơn kiện tờ Manila Times của gia đình ông, khi đó do Robina điều hành, với tội phỉ báng danh dự và đòi bồi thường 101 triệu peso (tương đương 2,6 triệu đô la Mỹ khi đó), sau khi tờ báo này gọi Estrada là “tay bố già vô tâm” vì thông qua thỏa thuận điện lực gây tranh chấp.

Theo bản tin tóm tắt sau đó của Manila Times, “khiếp sợ trước cơn thịnh nộ của Estrada, gia đình Gokongwei bị buộc phải xin lỗi để ngăn ông lại” và nhanh chóng bán lại tờ báo trong một thương vụ được cho là do Estrada dàn dựng. Một thập niên sau, Lisa thành lập Summit Media, lần này chỉ là những trang web và tạp chí không liên quan đến chính trị.

Nỗ lực của Gokongwei không phải lúc nào cũng đem lại lợi ích. Vào những năm 1970, ông thua trong vụ kiện ông cố tìm cách tham gia ban điều hành công ty thực phẩm đối thủ San Miguel Corp., bất chấp trước đó đã mua đủ cổ phần cho việc này. Cuối cùng ông phải bán lại toàn bộ cổ phần. Những gì đã qua có thể đã qua. Ông chủ của San Miguel, Ramon Ang, gọi nhà Gokongwei là “một trong những gia đình thông minh nhất Philippines ngày nay”, nhưng khi người viết cố gắng lấy lòng Gokongwei bằng cách mời ông ăn món ăn vặt ưa thích là một bịch đậu phộng, ông đã tỏ ra giận khi nhìn thấy nhãn San Miguel.

Những vết thương mới nhất của gia đình xuất phát từ việc tập đoàn tham gia vào lĩnh vực viễn thông gai góc của Philippines. Digital Telecommunication Philippines (Digitel) của JG Summit là đơn vị đầu tiên tại nước này tung ra dịch vụ nhắn tin di động không giới hạn. Tuy nhiên, sau bảy năm hoạt động thua lỗ, Digitel bị bán lại trong một thương vụ hoán đổi cổ phần vào năm 2011 cho Philippine Long Distance Telephone (PLDT), một trong hai hãng viễn thông khổng lồ của đất nước (JG Summit hiện sở hữu 8% cổ phần).

Trong số những thành tựu đáng tự hào nhất của Gokongwei là JG Summit tham gia vào mảng kinh doanh hàng không, nơi ông cho rằng có được thành công là nhờ con trai mình. Lance khi đó 28 tuổi, tốt nghiệp ĐH Pennsylvania, từng làm việc cho một ngân hàng Mỹ và làm vài công việc ở JG Summit, khi anh biết cha mình vừa mua bốn máy bay và yêu cầu anh điều hành hãng hàng không mới của gia đình. Anh chuẩn bị bằng cách đọc Nuts!, cuốn sách do cựu CEO hãng Southwest Airlines, Herb Kelleher, viết. Lance làm theo lộ trình của cha mình: Anh tuyển dụng các tài năng quản lý. Từ đó, Cebu Pacific ra đời.

Bên cạnh những thuận lợi cũng có nhiều thời khắc khó khăn, Lance nhớ lại, đặc biệt là năm 1998: Chuyến bay 387 của Cebu Pacific rơi và 104 người thiệt mạng. Ngày nay hãng hàng không này thống trị thị trường nội địa Philippines. “Nếu giao việc cho tôi, tôi sẽ làm được,” Lance, 49 tuổi, nói. “Chúng tôi suy cho cùng đều là những người lính thiện chiến.”

Là con trai duy nhất, Lance được chuẩn bị để tiếp quản việc kinh doanh của gia đình. Gokongwei phủ nhận việc ông mong đợi con cái kế thừa, song những người con lớn nhất thì lại có suy nghĩ khác. Robina nhớ về “giọng nói sang sảng” của cha khi ông đánh thức cô dậy sớm trong suốt những kỳ nghỉ hè khi cô làm việc tại nhà xưởng của Robinson để dán nhãn quần áo. Còn trong tâm trí Lance, cha anh luôn “có những sự kỳ vọng.”

Đầu năm nay, tổng thống mới đắc cử Rodrigo Duterte của Philippines đưa ra ý tưởng về việc để Lance giữ một vai trò trong chính quyền của ông. Lance từ chối để chọn gắn bó với việc kinh doanh của gia đình, giờ đây đang thuận lợi dưới sự điều hành của chú mình. (Dẫu James nói rằng ông không phải là “hoàn toàn nghỉ hưu – tôi sẽ vẫn quanh quẩn ở đây” trong vai trò chủ tịch điều hành.)

Nói về chuyện nghỉ hưu của người anh John: “Ông ấy là người xây dựng nên công ty, biến nó thành mối bận tâm của cả cuộc đời. Thế nên mình sinh, dưỡng, nuôi nấng thứ mình tạo thành, vượt qua bao chìm nổi. Và giờ già rồi, phải tách rời thứ đã gắn bó với mình cả đời là rất khó.”
—James Go (ở cuộc họp cổ đông)

Trong quá trình chuẩn bị chuyển giao quyền lãnh đạo, con cả của Robina, đang học năm cuối chuyên ngành hóa tại ĐH New York, rất có thể sẽ là thành viên đầu tiên của thế hệ thứ ba tham gia doanh nghiệp gia đình. “Cậu ấy biết mình sẽ ở đó,” Robina nói. “Cậu ấy muốn trở thành nhà hóa thực phẩm, tạo ra thêm nhiều hương vị cho món ăn vặt.”

Gokongwei nói ông bảo các con là ông muốn công ty tồn tại thêm ít nhất 50 năm nữa. “Tôi không biết có công ty Philippines nào đã tồn tại được qua ba thế hệ, ngoại trừ Ayala,” ông nói. “Có lẽ Aboitiz đang bắt đầu chuyển giao đến thế hệ thứ ba.” (Thật ra, công ty này đã ở thế hệ thứ năm.)

Với bản thân mình, ông nói giờ là lúc ông tận hưởng cuộc sống và chú tâm vào công tác thiện nguyện. Mối quan tâm chính của quỹ của ông là giáo dục. Tuy nhiên, thật khó từ bỏ những thói quen cũ. Ông kiểm tra các chỉ số trên Bloomberg Terminal ở nhà hằng ngày và cân nhắc xem JG Summit nên làm gì tiếp theo.

“Tôi đang nghĩ sẽ khuyên các con cháu chú ý đến xu hướng kỹ thuật số,” ông nói. “Chúng tôi chưa đặt chân vào lĩnh vực đó giống như Alibaba. Chúng tôi phải tìm kiếm những cơ hội nếu muốn tồn tại thêm 50 năm nữa. Chúng tôi không thể dựa vào những gì đang có.”

Keren Blankfeld

"Giỏi hơn người khác không có gì vĩ đại; điều vĩ đại thực sự là vượt qua chính mình.". ---- Ernest Hemingway

Tạp chí Forbes Việt Nam

Số 52 tháng 09.2017

 Số 52 tháng 09.2017

TƯƠNG LAI CỦA GIÁO DỤC

CÁC DOANH NGHIỆP ĐANG ĐẦU TƯ VÀO THỊ TRƯỜNG GIÁO DỤC VIỆT NAM SẼ ĐEM LẠI NHỮNG THAY ĐỔI GÌ ?

DANH SÁCH ĐẠI HỌC TỐT NHẤT MỸ • GIÀU NHẤT SINGAPORE

Các số báo khác